Izarren hautsa: zientzia eta beste

Ez adiorik

2006-11-29T22:49:00.000+01:00

Etxe hau utzi eta bizilagun gutxiago izango ditudan beste batera noa. Unibertsitatea.net izango dut aterpe xume beste blogari euskaldun batzuen abaroan eta horrek blog hau aberastuko duela espero. Han izango nauzue zuen bisiten zain. Izan untsa.

Zientzia eta gizartea, Janoren irudi (Izarren Hautsa, 00-12-26)

2006-10-30T22:12:00.001+01:00

Fortunatu zait ‘Izarren Hautsa’ zutabe honen urteko, mendeko eta milurtekoaren atzen artikulua idazteko patua. Kabalan sinistuko banu, Jaunaren hatzak seinalatuta eginkizun erraldoi bat burutzera deitua nintzela pentsa nezakeen. Ez da horrela, ordea; hegoak, epelarekin batera, ekarritako mentura baizik.
Joandakoaren errepasoa egin beharko nuke edo, apika, datorrenaren igarkizuna. Asmorik ez. Zientziaren mendea deitutako honen loriak beste batzuk kantatu beharko dituzte. Milurteko berriaren nondik norakoak ikuskizun dira. Joandakoaz gogoeta egingo dut, hala ere.
Zientziaren eta teknologiaren aurrerabidea ziztu bizian ibili da XX. mendean, baina aldaketa-abiada esparru hori gainditu eta gizarte-jardun orotan jazo da. Emakumeek etxeko zokoa laga dute. Gizartean ardura- eta aritze-alorrak okupatzen ari dira, oztopoak oztopo, geldiezinezko prozesu batean. Kolonialismoa puri-purian zegoen duela ehun urte eta gerra eta gatazken kausa zen. Orain, garai bateko hura historia da, nahiz eta unibertsalismoz mozorrotutako beste kolonialismo molde bat deslai dabilen.
Gizartearen eboluzioaren alderdi bi hauek nekez azal daitezke zientziaren eta teknologiaren garapenaren ezean. Mendearen lehen hamarkadetan garatutako etxeko tresna elektrikorik gabe, emakumeen eskubide berdintasunaren alde aurreratzen ari zen iraultza ideologikoak, gaitzago izango zuen emakumea supazterretik ateraraztea. Antisorgailuek bestetik emakumeari amatasunaren kontrola ekarri diote, bere gizarteratze-prozesuan giltzarri izan dena.
Kolonialismo klasikoaren gainbeheran irrati eta telebistak jendeen esku jarritako informazioak pisu erabakigarria izan zuela agerikoa da. Estatu Batuek ez zuten gerra Vietnamgo oihan, padura eta arroz-soroetan galdu, etxeko iritzi publikoaren joko-eremuan baizik.
Aurrerapen zientifikoa eta gizartearen aldaketa ideologikoa batera doaz: prozesu baten bi aurpegi dira. Lehenak, gainera, bigarrenaren bilakaera eragin eta laguntzen du. Horregatik, ez da harritzekoa zientzi ezagutzan eta teknologiaren aplikazioan iraultza ekarri dituen mendeak gizartearen jarrerak eta ikusmoldeak ere iraultzea. Eta etorkizunean horrela izango da; injinerutza genetikoaren jabe den gizartea, esaterako, gaur ez bezalako bat izango da ideiaz zein jokabidez.

Euskal curriculuma eta zientzia

2006-10-30T22:03:00.000+01:00

Aurreko zapatuan (2006-10-28) Eugenio Arraiza adiskideak Euskal Curriculum delako horri buruzko iritzi-artikulu bat idatzi zuen Ramon Zallo EHUko irakasleak idatzitako txosten baten harian.
Artikulua irakurrita pasarte honek erakarri zuen nire atentzioa:
«eskolaratzearen bukaeran ikasleriak ezagutza edukiei dagokienez zera lor dezan:
a) Egungo munduko hiritar baten beharrezko ezagutza tekniko-zientifikoa eta instrumentala jasotzea».
Uste duzu 3-16 urteko pertsonagai bati lehengo eta behin eskolak eman behar diona hori dela? Zuk azpimarratutako kontzeptuak, gainera, tekniko-zientifikoa aski ez balitz «instrumentala» ere izatea, gogorregia zait: eskola hozkailuarena, robotika. Gizakiarena ez behintzat. Politika ekonomiko zehatz baten langile instrumentalak lortzeko ote?
Tonua harritu egin ninduen eta ludismo kutsua hartu nion. Ramon Zalloren originala bilatu nuen eta Eugeniok transkibatutakoa baino ez zekarren. Ez zegoen besterik. Kezka sortu zidan Eugeniok idatzitakoa.Euskal Curriculumaren izpirituarekin bat etor ote zitekeen? Ludismoz eta zientziarekiko eszeptizismoz kutsatuta al dago curriculuma? Jo dut Euskal Curriculumaren oinarrizko txostenera eta, egia esan, argi handirik ez dut topatu. Harritu eta kezkatu egin nau, Fisika eta kimika hitzak edukien dekripzioan aurkitu ez izana eta horiek Natur Zientziak eta Osasun zientziak delako zaku batean sartuak egotea. Era berean, zaku horren eduki-multzoen adibideak aipatzean hauek agertzen dira: 1.- Lurra eta unibertsoa; 2.- Materia; 3.- Aldaketak materian; 4.- Izaki bizidunak; 5.- Gizakia eta osasuna; 6.- Zientzia testuinguruan; 7.- Zientziaren historia eta natura. Hori baino gehiago izatea espero dut. Non dira fisikaren eta kimikaren oinarrizko kontzeptuak? Azelarazioa eta abiadura bereizten ikasiko al dute? Egia esan Teknologia delako beste zaku batean eduki-multzoen adibideetan hauek aipatzen dira: 4- Elektrizitatea eta elektronika; 5.- Energia eta transformazioa. Horien aurretik zinematika eta dinamika falta direla uste dut.
Iruditzen zait fisika eta kimika matematika bezain oinarrizkoak direla gaurko mundua, gizartea eta kultura ulertzeko. Euskal curriculumean matematikak alor berariazkoa du eta oso ondo deritzot. Fisikak eta kimikak zergatik ez? Nekez uler daitezke biokimika, genetika, nanozientziak, ingurugiro-zientziak eta enparauak fisika eta kimikazko oinarrizko kontzeptuak ondo entenditu gabe eta horietaz jabetuta egon gabe. Noiz lortuko dute horik ikasleek? Derrigorrezko irakaskuntza utzi eta gero, baldin eta zientziako batxillergoa ikasten badute? Ez da hori bidea, nik uste. Derrigorrezko Oinarrizko Hezkuntzan integratu behar da kimika eta fisikaren oinarrizko kontzeptuen ikasketa eta ulerketa, hain zuzen ere, ikasle guztiek aukera izan dezaten horietaz jabetzeko ez soil-soiliok zientziaren aukera hartu dutenek. Guztiek baliatu beharko dituzte inguratzen duten mundua ulertzeko eta aukera egiteko.
Espainiako Fisika eta Kimikako Errege Elkarteek beren kezka agertu zuten joan den ekainean argia ikusi duen txosten batean. Ondorioetako batzuk ondoren:
Estatuko derrigorrezko bigarren hezkuntzako fisika eta kimikazko edukiak, maila eta ordu-kopurua, ez dira nahikoak inguruko herri aurreratuekin konparatuta. Gainera, bi horiei esleitzen zaien ordu-kopurua beherantz doa. Eta ondorioz, ikasleen maila oso baxua da.
Kezka dut Euskal Curriculumak aje berak ez ote dituen izango. Garbi dut DBH bukatzen duten ikasle orok, matematikazko oinarri sendo bat izateaz gain, fisika eta kimikazkoa ere behar dutela. Hori dela eta segurtatu beharko litzateke, gutxien-gutxienik DBHko bi ikasturtetan fisika eta kimika derrigorrezko gaiak izatea eta matematikaren maila ordu-kopuru berarekin.

hidrogenoa erregai

2006-10-16T22:12:00.000+02:00

Inoiz lehenago mintzatu izan gara hidrogenoaren ekonomiaz blog honetan. Urrun senti daitekeen teknologia gero eta gertuago ei dugu. Auto-fabrikatzaile handienek abian dituzten hidrogenoz ibiliko diren automobilak egiteko ikerketa- eta garapen-programak. Europako hainbat hiritan CLEAR egitasmoaren baitan hidrogenoz dabiltzan autobusak probatzen ari dira. 'Aurreurratsak baino' pentsa lezake irakurleak. Errealitatea ordea ate joka ari da eta BMW erraldoi automobilistiko alemaniarrak hidrogenoz dabilen lehen serieko autoa aurkeztu berri du. Hydrogen 7 du izena eta luxuzko berlina bat da. Berlina horren motoreak super gasolina zein hidrogenoa erretzeko gauza da. Auto honen prestazioak ez dira txantxetakoak eta 250 kn/h-ko abiadura har dezake, bere mailako beste edozein autok bezala. Hydrogen 7 ez dator bakarrik eta bera hornitzeko munduko lehen hidrogenotegia eraikiko Munich-en. Hots, teknikoki ez da hidrogenozko erregai-pila batek produzituko energia elektrikoz ibiliko den autoa, orain arteko teknologia-garapen handienak hortik joan badira ere, baizik eta tanga batean bildutako hidrogenoa zuzenean erreko duen autoa.
Hidrogenoa energia garbia da jakina, erretzeak ur-lurruna baino ez baitu sortzen. Alabaina, hidrogenoa ekoizteak energia handia behar du, ez baita naturan, gure planetan, huts aurkitzen. Izarretara edo gasezko planeta erraldoietara joan beharko genuke naturan hidrogeno purua aurkitzeko. Hor du teknologia horrek ahulezia. Nola produzitu hidrogenoa merke, ugari eta ondorio ekologiko gaiztorik gabe? Energia nuklearra usatzea proposatzen duten batzuk: zartaginetik sutara! Arazo horri egoki aurregiteak izango du hidrogeno-ekonomiaren etorkizunaren giltza. Herri batzuetan bideak aurkituz dituzte edo natura oparitu egin dizkie. Islandia hidrogenoa uretatik isolatzeko bertan ugaria eta naturala den energia geotermikoa baliatzea proposatzen dute. Erronka bat ere jarri dute 2020rako hidrogenoaren ekonomia guztiz garatuta izatea.
Izango al da Islandia XXI. mendeko Ekialde Hurbila?

Ideiak (Izarren Hautsa, 00-11-28)

2006-10-16T22:03:00.000+02:00

Zientziaren historiari erreparatzen badiogu, ideiak baztertu eta zokoratu izan dira, sarri, egia nagusi eta ukaezin baten izenean. Galileo eta ‘eppur si mouve’ esaldia burura etor dakiguke tupustean. Alta bada, ez dugu Inkisizioaren garairaino joan behar ideia zientifikoaren baztertzearen etsenpluak aurkitzeko. Axolagabekeria izaten da batzuetan arrazoia, ikusi nahi ez izana beste batzuetan. Mendelen ilarren esperimentua koka dezakegu lehenen artean eta Wegener eta kontinenteen jitoa bigarrenen multzoan.
Ideia zientifiko iraultzaileen defentsa bazterkeriarekin ordaindu izana tamalgarria izanik, kontsolamendua ere bada, batzuen batzuk biziarekin zorra kitatu izana kontuan hartzen badugu: Giordano Bruno lekuko.
Alabaina, ez datoz lerro hauek zientziaren martirien gorazarre eta ohore egitera. Aitzitik, ideien askatasunaren eta hilezkortasunaren alde deiadar egitera datoz. Pentsatu eta adierazi izana hil dute egunotan, beste pentsamendu eta adierazpen batzuen gerizpean. Biak zilegi, biak beharrezkoak, baina ez hiltzeko arrazoi. Ideia eta pentsamoldeen kontrajartzean, eztabaidatzean eta kateatzean egin du zientziak aurrera. Isilarazi edo zokoratu izanagatik ez dira ideiak desagertu, gerora berriz azaldu dira temati eta zuzenak izan direnean ezagutza zientifikoaren osagarri bihurtu dira.
Euskal Herria ere ideien eztabaidaren eta elkarrekiko errespetuaren oinarriaren gainean eraiki behar dugu, iraunkor eta sendo nahi badugu behintzat. Gure Herria beste herrien parean ikusi nahi dugunok, Ernest Lluch bidaide izango genukeen bidearen zati batean, aurkari beste batean, baina ideien eta pentsamoldeen borrokaren esparruan beti ere. Aukera hori ezereztu dute, beren burua egia berdaderoaren jabe eta jagoletzat dutenek.

Matematikaren urtea eta gero …(Izarren Hautsa, 00-10-31)

2006-09-30T12:33:00.000+02:00

Matematikaren urtea badoa joan. Zientzia guztien oinarria den jakintza horren lilura sortzea zen ospakizunaren helburua. Gizarteari ‘matematika bizirik dago’ aldarrikatu zaio. Zutabekide izan dugun Maria Jesus Estebanek maisuki erakutsi digu, 2.000 karaktereko zutabearen laburrean, matematika zein funtsekoa den teknologiarik berrienak ere garatzeko. Asmo berarekin aritu dira makina bat matematikari mundu osoan. Erdietsi al dute? Gizartea jabetu al da matematika iraganekoa ez ezik, etorkizuna eraikitzeko erreminta dela? Lilura piztu al da? Zalantzak ditut neronek. Inpresioa dut urtea joan badoala eta lehen matematikari naftalina usaina dariola eta kontuak egiteko baino ez duela balio pentsatzen zuenak uste horretan jarraituko duela, tamalez.
Zuetako baten batek iritzi hori badu, eskuartean dudan liburu bat leitzea gomendatuko diot. Denis Guedj matematikari frantsesaren ‘Loroaren Teorema’ (Le Théorème du Perroquet, El Teorema del Loro) izenekoa da, azpiizenburutzat ‘matematika ikasteko eleberria’ esaldi argigarria daramana. Izan ere, egileak matematikaren historian murgiltzen gaitu misteriozko eleberri baten hariari jarraituta. Dena dela, liburuaren orrialdeetan barna egin ahala, argitu nahi den misterioa da gutxieen inporta zaizuna eta matematika bera eta bereganako lilura bihurtzen dira protagonista. Egia aitortuko dizuet, matematikarekin adiskidetzen ari naiz. Kontuak egiteko baino zerbait gehiago bihurtzen ari zait. Erabilgarritasuna ez ezik, historia, kolorea, xarma eta bizia badituela jabetzen ari naiz: eskolan ikasi genituen Tales, Pitagoras eta Euklidez landa, al-Juarizmi eta Bhaskara ere izan zirela; zenbaki arabiarrak Arabian ez eta Indian asmatu zituztela; zenbakiak lagunak eta bikiak izan daitezkeela eta …
Eskolan, aitzitik, historiaren alderdi bat baino ez ziguten erakutsi: instrumentala. Aski kamutsa, bestalde, ohartzen ari naizenez. Lilura irazeki ez eta amatatu egin ziguten.

Beste gune bat

2006-09-28T20:21:00.000+02:00

Gune atzizkia itsatsita duten beste CIC bat (Centro de Investigación Cooperativa)sortuko da Donostia eta Biogune, Biomagune, Maegune eta enparauei erantsiko zaizkie. Nanogune Consolider (abizena zertarako?) du izena eta horrek ondo adierazten duenez nanomaterialak ikertzea izango du helburu. 40 milioi euroko inbertsioa izango da eta 6.000 metro karratuko egoitza izango du. Ongi etorri. Nanomaterialak etorkizuna dira oraindik. Espektatibak eta esperantzak handiak daude nanomunduak eskainiko dituen emaitzei buruz. Orain arte askorik ez du eman. Ikustear dago emango duena. Kezka batzuk ere sortu dira, mundu berriak zabaltzen diren guztietan gertatzen den legez: toxizitatea, poluzioa, … Arriskuak hartu barik, dena den, ez dago aurrera egiterik. Beraz, arriskuaz jakitun horiek kontuan hartu beharko dira nanomundua esploratzeko eta ustiatzeko. Oso egokia ikusten dut asmoa. Zientzia- eta Teknologia-alor berri honetan Euskal Herriak trena garaiz hartu ahal izango du eta horrek ondorio positiboak izango ditu, nanomunduak espero den guztia ematen ez badu ere; jakintza, esperientzia, eskarmentuak eta azpiegiturak metatuko ditugu eta.
Bestetik, oso pozgarria da ikustea lagun zaharrek nola egiten duten aurrera beren karretan. Izan ere, Txema Pitarke izango da nanoguneren zuzendaria; UEUn ezagututako fisikari azkar, pertsona jator eta euskaltzale fina. Zorionak Txema.

Berandutxo

2006-09-23T10:25:00.000+02:00

Atzoko hitzaldian Ibarretxe lehendakariak agindu zuen Zientzia, Teknologia eta Berrikuntza plana urtea bukatu baino lehen onartuko zela. Bazen garaia! Izan ere, EAEn sustatuko den ikerketa eta garapenaren ardatz nagusiak definitzen dituen aurreko planak 2004ean zuen epemuga. Normalean plan berria zaharraren amaiera iritsi baino lehen diseinatuta egon beharko zukeen. Zergatik ez da horrela izan? Egia esan, ez dakit. 2003 eta 2004an zehar hainbat lantalde aritu ziren plan berriaren nondik norakoak eztabaidatzen, definitzen eta proposamenak egiten. Liburu zuria horren ondorio, 2005eko martxoan publikatutakoa. Plana 2005eko hasierarako indarrean egotea espero zen. Ez zen horrela gertatu eta impassean gauden artean. Pentsatzen dut interes kontrajarriak egongo zirela, proposamen batzuk ez zutela nahi adinako kontsetsua lortuko (zientzia handiko azpiegitura, espalazio-zentrua alegia, izango ote) eta hor ibiliko zirela eztabaidan. Interes handiak daude alorrean, asko hazi da alorra, zentro koskortxoak ditugu, bizi eta iraun egin behar dute (esan didatenez ikerketa-zentro nagusietako bi 2005a ixteko larri ibili omen ziren) eta normala denez guztiek etxerako nahi dituzte planaren postura nagusiak.
Publiko egiten denean ikusiko dugu zertan gelditu zen plana eta Liburu Zurian adierazitakoa zein punturuaino beteko den.

Carothers eta Fleming (Izarren Hautsa, 00-09-05)

2006-09-23T09:52:00.000+02:00

XX. mendeko aurkikuntza zientifiko handienei errepasoa egiten zaienean hiru aipatzen dira eskuarki. Oraindik orain, euskal zientzialari ospetsu batek hiru hitzekin laburbiltzen zituen: kuantua, ADNa eta bita. Aurkikuntza handiak jakina! Kuantuak materiaren egitura xehea ezagutzeko bidea eman du; ADNak biziaren mekanismoak ulertu eta izaki bizidunak maneiatzeko gaitasuna eman digu eta bita gizartea eta komunikazioa ulertzeko beste ikuspegia ekartzen ari da. Laburpen egokia al da, ordea?
Egia esan ez nau osorik betetzen, nahiz eta bekatu beraren errudun banaizen ere (Ikus Seiko Urrea, 99-02-20). Hiru horietara errenditzea XX. mendearen zientzi eta teknologi ekarpena gehiegi sinplifikatea iruditzen zait. Askoz ere gehiago eman du mendeak eta batzuk hirutasun horren pareko ez ote diren eztabaidagai izan daiteke.
Egun hauetan gogoetagai izan dut auzia. Beste bi aurkikuntza, behintzat, horien parekoak dira ene aburuz: nylona eta penizilina. Ez dute, apika, kuantuen hipotesiaren dotorezia edota DNAren ahalmen jainkotiarra. Alabaina, gizaki arrunton eguneroko bizibidean eta bizi-kalitatean neurtezinezko eragina izan dute.
Carothers-ek nylona industrialki ekoizteko bidea aurkitu zuenean, kimikaren adar berri bat zabaltzeaz landa, egunerokotasunaren konforta osatzen duten objektu horien guztien sorta zabaldu eta demokratizatzeko oinarriak ipini zituen. Plastikorik eta zuntz sintetikorik gabeko mundurik imajinatzen al duzu?
Fleming eta penizilina ezagunagoak dira. Penizilina antibiotikoen munduaren aintzidaria izan zen, gaitzak tratatzeko botika-mota oso eraginkor baten lehen harria, hain zuzen ere. Gure osasunak, bizi-iraupenak eta -kalitateak asko zor diote penizilinari.
Ez dut auzirik piztu nahi, baina mende-hondar honetan zientziaren ekarpenari errepasoa egiten zaionean, egiari mesede txikia egingo diogu Plank, Einstein, Bohr, Crick, Bardeen eta enparauen gorazarre egitean Fleming eta Carothers bazter uzten baditugu; kimikaz ahazten bagara, alegia.

bi hilabete

2006-09-14T21:28:00.000+02:00

Bi hilabete pasa dira azkenekotz pantailaren aurrean jarri eta zer edo zer idatzi nuenetik. Alferkeria, uda, Alkizako etxean ADSLrik ez. Aitzaiak asma nintzakeen nahi adina. Egia; gogo handirik ez nuen. Beste gauza batzuetan usatu dut denbora, betegarriagoak itxuraz. Snow-reen 'The Two Cultures' euskaratzen ibili naiz. Bukatuta ditut jada itzulpena eta lehen errebisioa. Bigarrenean dihardut. Snowren testuari sarrera modukoa egiteko asmoa badut, nire ikuspegia azaldu asmoz eta baita obra bere testuinguruan kokatzeko ere. Eztabaida gauregungoa da, lanak ia berrogeita hamar urte baditu ere. Gero editorea bilatu behar.

Plutonek planeta normala izateari utzi dio. Planeta nanoa da orain. Planeta, hala ere. Egia esan behar badizuet, ez nago ados erabaki horrekin, ez naiz gustura sentitzen. Konbentzio berri horrek —atzen finean, konbentzio bat baita planeta hala edo hola definitzea—, zerbait lapurtu digula sentitzen dut. Beharrezkoa al zen? Eguzki-sistemari planetak eranstearekin adosago nengoke kentzearekin baino.

Egun berean egunkarian leitu nituen bi berri asaldatu ninduten abuztuan. Batetik, Malagako aireportuan, bidaiari batzuei beste bidaiari batzuk susmagarriak iruditu zitzaizkielako abioia ez zen atera 'susmagarri' horiek jaitsiarazi ez zituzten arte eta, gainera, guardia zibilak galdekatu egin zituen. Jakina, mairuak ziren eta gainara, egunkariak azpimarratzen zuenez, 'arabieraz' ari ziren beraien artean. Hamaika ikusteko gaude! Izan ere, mairu itxurako bidaiari haiek besteek bezala ordaindu egin zuten eta kontrol zorrotz berak edo zorrotzagoak agian pasa zituzten abioira igo baino lehenago. Itxura hutsagatik salatu zituzten bidaideak. Ez al da hori arrazakeria? Ez al dago Espainian arrazakeria debekatuta? Beraz, guardia zibilak zuzen jokatu izan balu, mairu itxurakoak salatu zituztenak, jaitsiaraziko zituzkeen abioitik eta gainera arrazakeriaz salatu. Alabaina, hori gure gizarte beldurti eta arrazista honetan ezinezkoa da. Aldi berean, Chicagon foie-a debekatu egin dute antzarak kalkatzeak sufrimendua eragiten omen dielako animaliei. Ondo da animalien alferrikako sufrimendua saihestea eta salatzea, baina hiprokresia barkaezina da animaliei begiratzea eta aldi berean, zure aliturik minena Libanon egiten ari zen giza sarraskiari, zure anai-arreba gizakiak gupidari gabe txikitzeari, ez ikusiarena egitea. Gainera, etika lezioak emanez! KK haientzako.

Bukatzeko Ratzinger-ek botatakoa. AEBetako protestanteen fundamentalismo erlijiosoarekin katolikoen buruak bat egin du eboluzioaren teoria zalatzan ipiniz eta irrazionaltzat joz. Agi denez, eliza katolikoak ez du Galileo kasuarekin lezioa ikasi eta harri berean tupust egiteko arriskuan dago berriz ere. Elizaren buruei entzunda gizarte-arazoei buruz hizketan, pentsatzen dut maiz, ea zein den beren benetako asmoa, jendea federa erakartzea ala hartatik uxatzea? Formol usaina baitaire sarriegi.

Titan

2006-07-14T08:19:00.000+02:00

Udako hasiera honetan zientzia fikziozko eleberri mardul bat leitu dut. Mardula diot, nobelagintza anglosaxoian ohizko diten totxo horietako bat delako: 580 orrialde letra txikian. Stephen Baxterrek idatzia, Titan du izenburua. 2004ean kokatzen da akzioaren hasiera: Cassini-Huygens zunda Titan inguruetara iristen ari da, Columbia transbordadorea Nazioarteko Estazio Espazialetik bueltan dator eta lehen taikonauta, emakumezkoa bide batez, Lurra orbitatzen ari da. Fikzioan, Cassini-Huygensek helburua primeran bete egiten du, taikonauta bizirik itzultzen da Lurrera, baina Columbia susko bola bihurtzen da lurreratzean. Errealitatean, lehena 2004ko abenduan gertatu zen, taikonautak 2003ko urrian espazioratu ziren lehen aldiz Shenzhou III ontzian eta Columbia suzko bola bihurtu zen atmosferan 2003ko otsailaren 1ean. Eta? pentsatuko du irakurleak honaino iritsia. Ba,… eleberria 1996n idatzita dagoela.
Igarlea al da idazlea?
Ez printzipioz, logika baten barruan kokatzen baita eleberrian desbribatutakoa. Baxterrek, narrazioan erakusten duenez, oso ondo ezagutzen ditu espazio-esplorazioa eta -teknologia, beraz, Cassini-Huygensen eta Txinaren balentria aurreikustea horren ondorioa da. Columbiaren hondamendia aurreikusteko, nahikoa izan daitezke jakintza hori eta zorte apur bat hondamendiren bat jasan zezakeen hurrengo transbordadorea zein izan zitekeen asmatzeko.
Kezkagarriagoa da, ordean, Baxterrek egin zuen beste igarkizun bat. Izan ere, geopolitikan espazio-teknologian bezain jantzia baldin badago… Etxe Zurira Texasko politikari kristau fundamentalista eta antizientifiko bat iritsiko dela esaten du eta zer da, baina, George Bush? Urtea ez du asmatu, 2004an kokatzen baitu gertakaria. Dena dela Bushen sosia horren politika olkarkorrak, badu AEBetako presidentearenarekin antza eta jardun horren ondodorenak eleberrian deskribatzen direnak fortunatzen badira, ez duzu irakurle pentsio-planarekin, pisuaren hipotekarekin edo etorkizunarekin arduratu behar. Onen onenean, negu nuklearrari aurre egiteko prestaketak egiten hasi.

Aupa Fernando

2006-07-10T07:59:00.000+02:00

Egia esan, ez zekiat zer esan. Badakik, horrelako egoeratan nahikoa motza nauk. Heriotzak kateatu egiten zidak mihia. Zarauzko Monte Albertia etxean zegoen Iraleko barnetegian ezagutu genian elkar. Ni hitzaldi bat ematera joan ninuan eta hik egin hidan harrera. Urte asko joan dituk; tartean harremanetan jarraitzeko hamaikatxo aukera euskalgintzaren eta herrigintzaren bidezidorretan. Aralarren proiektua aurrera atera nahia atzenaurrena. Adeitsu beti. Ideia asko pil-pilean…
Zer esagon diat ba, eongo gatxik!

Bai txerto berria (Izarren Hautsa, 00-07-18)

2006-07-10T07:52:00.000+02:00

Lehen begiratuan ideia mundiala dirudi. Txertoa hartu eta gizaki askoren zigorra diren heroinak, kokainak, tripiak edo nikotinak jai dute. Izan ere, txertoak droga blokeatzen du odolean dagoen bitartean eta ez da garunera iritsi. Bidaia hasi aurretik bertan behera gelditu da. Zertarako hartu bada drogarik?
Ingelesez 'vice vaccines' esaten diete, bizio-txertoak hain justu. Txerto hauek ez daude eskura oraindik. Garapen-fasean daude eta bidea luzetxoa izan liteke. Alabaina, hasierako emaitzak positiboak izan dira eta, ondorioz, ezin dira ameskeriatzat jo. Txerto hauek, ohizko txertoen kasuan legez, espezifikoak dira eta substantzia jakin baten efektua baino ez dute blokeatzen.
Garapen teknologiko berri guztiek bezala aho biko ezpata dira txertook eta errealitate bihurtu baino lehen ere kezkak piztu dituzte. Horrelakorik baino hoberik ba al dago baten batek droga-menpekotasuna utzi nahi badu? Ez, jakina. Baina, epaile batek zilegi al du drogaren mirak bultzatuta ari den gaizkile bati txertoa hartzen behartzea? Etorkizunean, umeak drogren kontra txertatuko al dira orain tetanoaren edo polioaren kontra txertatzen diren bezala?
Auzia paratutakoan droga ilegalak etortzen zaizkigu burura bapatean. Garatzen ari den txertoetako bat nikotikaren kontrakoa da. Kafeinaren kontrakoa, ostean? Eta alkohola blokeatuko duena, gero?
Koska asko ditu auzi honek. Gizarteak luze eta patxadaz eztabaidatu beharko du koska horiek leuntzeko eta gutxieneko adostasunera iristeko. Alabaina, bi gauzez jabetuta egon behar dugu. Batetik, milioika lagunek hartzen dituzte drogak plazer huts gisa menpekotasunean jausi gabe. Bestetik, droga-menpekotasunaren muinean ez dago substantzia jakin batetiko menpekotasuna, erro sakonagoko gizarte-arazoak baizik eta alorreko adituek ondo dakitenez, droga jakin baterako bidea itxita duenak beste batekin bilatuko du galdutako paradisua.
Kimikak, huts-hutsik, ez du konpobidea.

Harri berean bi bider

2006-07-07T15:22:00.000+02:00

Gizakia ei da harri berean bi bider estropezu egiten duen animalia bakarra. Ondorioz, gizakion obrak ere ez dira akats horretaz libre. Donostia-Gipuzkoa Kutxa ez behintzat. Miramon Zientziaren Kutxaguneko zuzendari berria aurkeztu dute oraindik orain. Aurrekoa ez zen euskaraz egiteko gai, ezta oraingoa ere.

Euskara tarte hipokresia eta utzikeria franko gure erakunde askotan. Euskararen alde dago Kutxa jakina, Bertsolari Txapelketa Nagusia babesten du besteak beste. Euskal kultura jatorra! Zientziak eta teknologiak ez dute itxuraz merezi euskaraz jarduteko gai den Kutxaren ordezkaririk. Euskarazko ikus-entzunezko komunikabideek ezin izango dute zuzendari hori elkarrizketatu; horientzat galera, suposatzen delako pertsona horrek kargu hartu duenez zeresan interesgarririk izango duela. Kutxagunera doazen milaka haur euskaldunek gaztelaniaz entzun beharko dituzte pertsona horren azalpenak. Eskolak ez duela euskalduntzen entzun beharko dugu gero! Inguruneak eta estereotipoak ez al dira inportante?

Ez nau gertaerak asko harritzen egia esan. Kutxaren beraren izaerari lotutako zerbait dela iruditzen zait. Aurreko zuzendari nagusiak ez zuen euskaraz egiten eta oraingoak egiten duenik ez dakit; ez dut ez dakienik esango, baina ez diot inoiz euskaraz
entzun bere agerpen publikoetan.

Kutxaren nagusia ez da nazioarteko kapitala edo magnate urrunekoa bat zuzendaritza-karguetarako euskarari bigarren mailako garrantzia emateko. Guk gerok, baizik, gipuzkoarrok gara, gure erakunde publikoen bidez, Kutxaren nagusiak. Horrelako erabakiak hartuta egoki zerbitzatzen al ditu Kutxak Gipuzkoako gizartea eta bere nagusiak? Ez jakina, gipuzkoar gehienak euskaldunak garelako, museoa bisitatzen dutenak bereziki.

Administrazio publikoko arduradunek balukete zeresanik!

EICOS (Izarren Hautsa, 00-05-23)

2006-06-20T07:40:00.000+02:00

Zientzi komunitatearen eta gizartearen arteko harremanez behin baino gehiagotan mintzatu naiz orrialde hauetan. Halaber, zientzia eta teknologia gure gizarte moderno eta aurreratuaren kulturaren bazterrezinezko osagaiak direla azpimarratu izan dut. Bestetik, kultura horren transmisioan, batez ere zientzia eta teknologia ziztu bizian aurreratzen ari den honetan, masa-komunikabideen betebeharra funtsezkoa da. Izan ere, komunikabideek kontziente izan behar dute jende gehienarentzat zientziaren errealitatea komunikabideek ematen diotena dela. Jendeak ez du zientziaren garapena bere eguneroko esperientziatik edo eskolatik jasotzen, kazetarien hizkera eta irudikeriaren iragaztietan zehar pasata baizik. Beraz, kazetaritza-lan egokiak jendeak zientziari buruzko irudi egokia izan dezan ekarriko du; erabakiak hartu behar dituenean baloratzeko elementuak izatea, halaber.
Jendeak zientziarekin zerikusia duten erabakiak hartu behar ditu etengabe: Barakaldotarra banaiz, zein jarrera hartu behar dut lindanoa tratatzeko plantaren aurrean? Elikagai transgenikoak jango al ditut?…
Zientzi jardunaren gizarteratze egokia egin nahi bada, zentzialarien eta zientzi komunikatzaileen artean topaguneak antolatu behar dira elkarren arteko ezagutza areagotzeko, batzuen eta besteen kezkak eztabaidatzeko, harreman egokiak sortzeko, sinergietan sakontzeko eta desberdintasunetan adostasunak lortzeko…
Horrelako topagune baten partaide izan nintzen hile honen bigarren astean. Europa osoko 11 zientzi komunikatzaile bildu gara Alemaniako Gotingako Max Planck Institutuan EICOS 2000 programaren barnean. Bertako ikertzaileekin batera aritu gara laborategian lanean biologia molekularrari buruzko oinarrizko kontzeptuak geureganatzeko, zientzialariak nola egiten duten lan ikusteko eta haiekin eztabaidan aritzeko. Emaitza eta ondorioak oso positiboak izan dira. Biologia molekularrari buruzko beste ikuspegi batekin etorri naiz, bere onurez eta arriskuez; zientzi komunikazioaz ere beste ideia batzuk entzun ditut eta, aldi berean, gurekin lanean aritu diren zientzialariek gure kezka eta iritziak entzun dituzte. Antzeko topaguneak guztiz beharrezkoak direla komentzitu naiz.

www.msichicago.org/

2006-06-08T09:42:00.000+02:00

Amaraunean kuxkuxeoan nenbilen atzo eta horrelako batean, garai bateko oroitzapenak gogora ekarrita, Chicagoko Zientzia eta Teknologia museoaren webgunera jo nuen. Izan ere, duela hogei bat urte bisitatu nuenean inpresio handia egin zidan eta ikusi ditudan zientzia-museoen artean sailkapenaren goi-aldean jarriko nuke.

Orrialde nagusia zabaldu eta mosaiko batean Euskaltel txirrindulari-taldearen kide baten argazkia. Hara, bada! Zer ote? Frantziako tourrari buruzko film baten iragarpena. Filma txirrindulariek egin beharreko ahalegin fisikoari buruz jakina, ez Armstrong-en enegarren tourra irabaztearen balentriaz.

Kuriosoa behintzat bada, Zamudioko enpresak babestutako taldea aukeratzea irudi moduan. Mailotaren kolore deigarria? Euskaltelen marketin-arduradunen abilezia? Su-etena egotearen ondorioetako bat? ala kasualitate hutsa?… Nork daki?

Txirrindulari nor den ez du identifikatzerik izan. Baten batek lagunduko balit,…

The Inconvenient Truth

2006-06-03T16:30:00.000+02:00

Komeni ez den egia ei da Al Gore AEBetako lehendakariorde ohia predikatzen ari dena. Misiolari lanetan dabilkigu Al politika utzi eta gero. Agi denez, arrakasta, ospe eta onespen handiagoa lortzen ari da zeregin horretan aurrekoan baino. Energia-zarrastelkeriaren herrian, aldaketa klimatikoaren egia ari da zabaltzen. Ez da lan makala, Kiotoz eta gainerakoaz barre egin duen estatu batean edo presidenteak aldaketa klimatikoa hainbat zientzialariren asmakuntza dela uste duen toki batean. Lobbyen paradisuan energiaren lobbyak duen indarra ahaztu gabe.

Zeregin horretan Al Gorek The Incovienent Truth liburua eta filma bultzatu ditu. Bion sustapen-kanpainan dihardu orain. Weborriarekin topo egin dut –egia esan Amazonen bidez etorri zait, inoiz bertan ingurugiro-libururik erosi izan dudalako. Interesgarria gunea. Hagitz yankeea apika. Alta bada, eraginkorra dateke. Promozioaz gain, jendearen kontzientzia pizteko bideak eta kontzientzia lasaitzeko kontseiluak. Ikasteko asko, mamiaz zein azalaz. Azala inportatea baita produktua saltzeko eta nago, sarritan, ingurugiroaren defentsarako gure taldeen diskurtsoaren eta eginen azala ez ote den latzegia.

Opentrad: itzulpen automatikoa

2006-06-03T09:12:00.000+02:00

Aurreko asteartean Opentrad itzulpen automatikorako tresna aukeztu zen. Opentradek gaztelaniatik euskarara, katalanera eta galegora itzultzeko gaitasuna du. Nabarmena denez hizkuntza erromanikoen arteko itzulpenaren zehaztasuna eta egokitasuna oso handia da. Euskararen kasuan kamutsagoa da. Hala ere, % 75eko zehaztasuna lortzen da. Ez gauza txikia. Hasiera baino ez da soilik. Itzultzaileentzat laguntza oso baliagarria izango da, bereziki, esparru berezitako itzulpengintzan dabiltzanentzat. Zorionak Opentrad kontsortzioa osatzen dutenentzat, bereziki, euskal partnerrentzat: Ixa taldea, Eleka eta Elhuyar Fundazioa.

Interes izugarria piztu du tresnak. Opentrad-en web orriara 7.000 bisita egin omen ziren aurkezpen egunean, 40.000tik gora biharamunean. Horrek zerbitzariaren ahalmena gainditu egin du eta, ondorioz, euskararako itzulpenak egiteko sistema ez dabil. Beraz, sistema frogatu nahi dugunok itxaron egin beharko dugu.

Opentrad proiektuaren arrakastak badu lezioa. Proiektua Madrilgo Hezkuntza Ministerioaren Profit dirulaguntza baten bidez finantzatu da. Eusko Jaurlaritzaren diru-laguntzarik ez al du jaso? galde dezake irakurleak. Ba, ez. Egia esan, Eusko Jaurlaritzaren Kultura sailak ibili izan da itzulpen automatikorako sistemak garatzeko ahaleginetan, baina alor horretan inoiz ez du konfidantzarik erakutsi euskal enpresengan eta urrutiko intxaurren peskizan ibili izan da. Atzen saioa, El Periódico de Catalunyaren itzulpen-sistema garatu zuen enpresarekin egin zuen duela hiru bat urte. Dirutza gastatu bai, emaitzarik ordea ez. Orduan ere, egun Opentraden dabiltzan agenteek argi eta garbi adierazi zioten Kultura Sailari beraiek itzulpen automatikorako sistema egoki bat garatzeko gaitasuna bazutela. Alperrik! Kultura sailak ez zien konfidantzarik eman. Denborak, berriz, gauzak bere tokian utzi ditu eta Kultura sailekoak erratu zirela narbarmen ikusi da.

Beti esan izan dut infoingeniaritza linguistikoak ikerketa-esparru estrategikoa izan behar duela Euskal Herrian. Gure hizkuntzak behar dituen baliabide informatikoak gerok garatzen ez baditugu, inork ez ditu garatuko. Gainera, alor horretan puntako ikerlariak ere baditugu. Baliabide egokiak esleituz gero emaitza egokiak lortuko dira ondorioz. Jaurlaritzan ez dituzte gauzak horren argi inoiz izan. Atzera-aurrera ibili dira auzi horren inguruan. Duda-muda handienak Kultura sailaren aldetik etorri izan dira (kontuan hartu hizkuntza-politika sail horren menpe dagoela). Aurreko Zientzia eta Teknologia planean infoingeniaritza linguistikoa ildo estrategikotzat jo zen. Horren harian, alorreko hainbat euskal eragile bildu ziren eta Etortek 2002ko deialdian Hizking 21 izeneko proiektua bideratzea lortu zuten (Elhuyar, EHU–Ixa, Aholab–, Vicomtech eta Robotiker). Hizking 21 bukatu eta hurrengo faserako finatziazio bila hasi zirenenan, 2005eko Etortek, ez zuten lortu, itxura denez, Kultura sailaren interes ezagatik, kontrako jarrera ez esateagatik. 2006an egoera aldatu egin dela emanten du. Hizkuntza Politikako arduradun berriek jarrera-aldaketa erakutsi dute eta infoingeniaritza linguistikoan euskal agenteen alde egin behar dela eta gure herrian ikerketa-alor estrategikoa dela adierazi dute –neroni lekuko. Hala biz!

Ikerketa klinikoaren geroa

2006-05-30T22:09:00.000+02:00

Gauza ezaguna da industria farmazeutikoak botiken eta osasun-gaien inguruko ikerketa ia osorik kontrolatzen duela. Berari interesatzen zaiona ikertzen da eta, sarri, salatu izan da lehen munduko gaixotasunen sendabidean ikerketan baliabide askoz ere gehiago usatzen direla hirugarren munduari soilik eragiten diotenen ikerketan baino. Malaria Europako gaixotasuna izango balitz, aspalditik txerto eraginkorra egina egongo zela esan izan da adibide moduan.

Nagusitasun hori areago daiteke Europako Batasunak oraindik orain onartu duen artezarau baten ondorioz. Izan ere, ikerketa klinikoak egin ahal izateko jarri dituen neurriek asko garestituko dituzte ikerketa horiek eta, ikerlari askok adierazi dutenez, industria farmazeutikoak diruz lagundutakoak bakarrik egin ahal izango dira. Industria horren neurrira eginiko artezaraua. Honez gero, ikerketa biomedikoaren % 80a farmaindustriak egiten du Europan. Adibidez, 2005ean Estatuan Botikaren Espainiako Agentziak onartutako 636 entsegu klinikoetatik % 83k lukuru asmoa zuen eta botika berri baten garapenera bideratuta zeuden. Gainerako % 17a, soil-soilik, izan zen medikuek edo zientzia-elkarteek bideratutakoa. Alegia, ikekerta independientea, industriaren menpekotasuna ez duena, desagertzeko zorian egon daiteke.

Bistakoa da ikerketa independientea guztiz beharrezkoa dela edozein ikerketa-alorretan, are gehiago, pertsonen osasuna tartean dagoen alor batean. Izan ere, alorrean interes komertzial zuzenak dituen erakunde batek finatziatutako ikerketa, edozein jarduera egia esan, objetibotasun nolanahikoa izateko arrisku handia dago. Gogoan izan, bestela, tabako-industriak bultzatu eta ordaindutako ikerketen maula eta iruzurra. Zeinek pentsa lezake, demagun, artrosia tratatzeko hainbat botiken eraginkortasunari edo eragin sekundarioei buruzko azterketa bat industria farmazeutikoak finantzatzen badu, lortutako emaitzak fidatzeko modukoak izan daitezkeela? Emaitza zientifikoak ezin direla bestelako interesekin nahastu? Ni neroni, behintzat, fidakaitz.

Administrazio publikoak ikerketa independientea bultzatu, sustatu eta babestu beharko luke. Ez da hori Europako Batasunaren artezarau horrekin gertatu. Agerian, gelditu da beste behin Europaren eraikuntzaren esparru asko ez daudela Europako herritarren mesedetan garatuta, industria multinazionalen interes berezien mesedetan baizik. Diruaren Europa ez herritarren Europa. Alabaina, hainbat estatutan, Italian kasu, ikerketa kliniko independientea babesteko neurriak hartzen hasiak dira. Horien artean, ikerketa finantzatzeko funts bereziak sortzea. Gaitzerdi!

Ezpurutasun sindromea (Izarren hautsa, 1999-12-07)

2006-05-30T22:05:00.000+02:00

Terminologia zientifikoa finkatzea euskararen normalizazio-prozesuan eginiko lehen urratsetako bat izan zen. Natur zientziei, fisikari eta kimikari buruzko hiztegiek bi hamarkada baino gehiago dute eta gauza bera esan daiteke formula matematikoak irakurtzeko moldeaz. Teknikariek, gaian jakitun zirenek, egin zituzten lan horiek. Horrela behar du izan; hizkuntza normalizatuetan alorreko adituek asmatzen dute hizkera teknikoa eta gero gizarteak eta hizkuntz akademiek bere egiten dute. Oro har, asmatu egin zuten eta beraiek markatutako bidea hagitz emankorra izan da.
Euskal Herrian, ordea, guztiok gara terminologo. Inongo enpatxurik gabe asmatzen dugu teknolekto berria, jada asmatuta dagoen ala ez kontuan hartu barik. Oraindik orain, 'nuklear etxe' (sic) jaulki zidan irrati bateko esatariak nik 'zentral nuklear' esan ostean, etxe hartako hizkuntz arduradunak gomendatuta edo. Komunikabide batean energia eolikoa kudeatzeko baliatzen diren tramankulu horiei 'haize errota' esaten tematu dira, zazpi urteko gure semeari tresna azaltzeko usatuko nukeen terminologia erabiliz; bidenabar, astekari batean, 'errota' huts-hutsik bihurtu dena. Batere tradiziorik ez duen eta euskal zientzialarien artean erabiltzen ez den 'terminologia zientifikoa' inposatzen gotortu dira hainbat itzultzaile eta hizkuntzalari, 36ko gerraren aurretik idatzitako bi liburuxka tradizioaren eta jatortasunaren altxor moduan harturik, garai bereko beste obra batzuetan gaur egunean erabilitakoak sustraiak dituela ezkutatuta. Teknikariek, administrazioak, irakasleek eta ia gure gizarte osoak erabilitako 'ingurugiro' formari muzin egin eta erabilera murritza eta administrazio-babesik izan ez duen 'ingurumen' forma bultzatzen ari da Euskaltzaindia, nahiz eta biak igual-igual jator izan.
'Ezpurutasun sindromea' esaten diot horri. Izan ere, gure artean, antza, hizkuntzarekin, strictu sensu, lan egiten dutenek dute soilik euskararen corpusaren normalizazioan arrazoia eta egiaren labela. Zientzialari eta teknikariok ez gara, aldiz, ez puru ezta garbi ere.

Buztinezko oinarriak? (Izarren Hautsa, 1999-11-02)

2006-05-25T09:49:00.000+02:00

Zorionak Ikerlan. Hogeita bost urte epe laburra dela ematen du, baina gauza asko alda daitezke tarte horretan. Horrelaxe jazo zaio Euskal Herriko ikerketari.
1974ean larratza zen gure ikerketa. Ez dago zertan harriturik. Unibertsitate-tradizioarik ez genuen. Euskal unibertsitariak Espainian sakabanatuak eta bertako fakultate eta eskolak jaio berriak.
Egoera horretan eratzen hasi ziren eratzen gure ikerketa-sistemaren bi zutabe nagusiak: ikerketa-zentroak eta unibertsitatea. Gure arduradun politikoek erronkari eutsi eta zientzi sistema baliabidez hornitu zuten.
Gaur, lehen mailako ikerlari eta zientzialariak dauzkagu. Alabaina, egindakoa ez da aski. Gure artean zientzia eta teknologiari esleitutako BNParen zatiak Espainiakoa gainditzen badu ere, ez gara, oraindik, Europako estatu garatuen kopurura iritsi.
Alta, euskal ikerkuntz sistema arriskuan dago epe ertainera. Izan ere, Unibertsitateko ikerketak buztinezko oinarriak ditu ikerlarien adin-piramidea oso laua delako. EHUn ari diren ikerlari gehienak 15 bat urteko adin-tartean kokatzen dira. Gazteak dira oraindik, etorkizun oparokoak, baina zer jazoko da urteak pasa ahala? Unibertsitatean ikerlari izateko irakasle izan behar da lehenik. Egun, irakasle berriak apenas kontratatzen dira; demografiak ez du ematen eta daudenak urruntxo daude, oro har, jubilaziotik. Laster, ikerketaren abioa doktoregaien kargu egongo da nagusiki; gerora unibertsitatean lanbiderik izango ez dutenak, bidenabar. Etorkizunik ezean, ikerketak erakargarritasuna galduko du lizentziatu berrien artean eta dokoregaiak urrituko dira. Halaber, ikerketa-buruen eta oinarrizko ikerlarien arteko leizea, adinez zein esperientziaz, gero eta handigoa izango da. Ikerlari-belaunaldien ordezkapen orekatua ez da segurtatuta egongo. Oraingo ikerlariak jubilatzen direnean ordezkoak esperientzia txikikoak eta oso gazteak izango dira. Ondorioz. ikerketaren kalitateak larrutik ordainduko du.
Hori saihesteko bideak pentsatzen hasi behar dira jada. Euskal ikerketa-sisteman odol eta ideia berriak etengabe txertatzeko bideak landu behar dira. Donostia Intenational Physics Center delakoaren modukoak eratzea izan daiteke bat.

Montenegro

2006-05-23T21:57:00.000+02:00

Behin bakarrik egon naiz bertan. Duela 25 urte. Jugoslavia zen artean. Mariaje eta bion eztei-bidaia. Inpresionatu gintuen Kotorko badiak. Are gehiago, mendian gora, errepide estu hartatik gora egin genuen bideak. Kaminua estua, sigi-saga gora, goitik behera egurrez betetako kamioitzarrak, eskuinean amildegia, Kotorko badiaren ur urdinak zuloan. Inoiz kotxe baten bolantean bildurrik pasa badut, orduantxe izan zen kamioiren batekin gurutzatzen ginen aldiro. Sarritan gogoratzen gara hartaz.

Poztu naiz Montenegroko erreferendumaren emaitzarekin eta, are gehiago, poztu naiz horrek euskaldunontzat zabaltzen dituen ateekin, nahiz eta espainolek ez duten hori ikusi nahi. Montenegrok bere etorkizuna erabaki du eta gerok ere erabakiko dugu aurki.

Oso egokia iruditu zait, Jose Mari Pastorrek gaurko Berrian egin duen analisi zorrotza. Hona pasarte bat:

Espainiako egunkari garrantzitsu batek hauxe zioen igandeko artikulu batean. «Serbia eta Montenegro apenas egon dira mende bat elkarrekin». Bazirudien horixe zela bi herriei buruz eman beharreko informazio bakarra eta soilik azken mendea kontuan hartu behar zela. Bazirudien lerro artean hauxe esaten ari zitzaiola irakurleari: «Horiek soilik ia 100 urte pasa dute elkarrekin, eta guk ia 500 urte». Bazirudien Serbiak eta Montenegrok ez zutela ezer komunean.

Hedabide horrek ez zuen esaten, esaterako, IX. mendean serbiarrak eta montenegroarrak elkarturik egon zirenik Rascieko erresuma serbiarrean. XII-XIX mendeak bitartean ere elkarrekin egon ziren bi herriak. Erresuma serbiar hark Dusan Handiaren garaian (1331-1355) jo zuen goia eta Albania eta Greziaren zati bat ere hartzen zuen. Hedabide horrek ez zuen esaten Gaztelak Nafarroa inbaditu aurretik, Espainia egitura politiko gisa existitu aurretik ere, serbiarrek eta montenegroarrek, era batera edo bestera, ia 300 urte elkarrekin eman zutenik. Ez zuen esaten Euronews telebista kateak egunotan behin eta berriro errepikatu duena: «Serbiak eta Montenegrok hizkuntza bera dute, eta erreferentzia historiko, kultural eta erlijioso berdinak».

Historiak ahalbidetzen duen erabilera subjektiboa eta faltsua da. Betiko tranpa.

Batzuek oraindik nekez onar baitezakete lotura kultural, historiko, linguistiko, erlijioso eta etniko ukaezinak dituzten herritarrek elkarrengandik bakean banantzeko eskubidea izatea eta eskubide hori baliatzea, dramarik gabe. Beraiek, hain zuzen, lotura horiek -eztabaidagarriak izan daitezkeenak, gainera- baliatzen baitituzte haien batasun sakratu apurtezina defendatzeko.

Eta orduan ezustea gertatzen da Balkanetan. Eta Balkanetatik esaten zaie lotura horiek guztiak izanda ere, gizarteak eboluzionatu egiten direla, eta historiaren une batean herritarrek beste estatu bat osatzeko aldarrikapena senti dezaketela. Eta autodeterminazioa onartzen duen konstituzioa eskuetan dutelarik, independentziaren alde egin dezaketela. XXI. mendean herritarren askatasun gogo eta asmoek ez dutelako historia guztiz subjektiboaren, lege itxien edo armaden mehatxuen gatibu izan behar.

(Beltzezko azpimarra neurea da)

Jose Mariren gogoetan zer pentsatua eman dit beltzez azpimarratu dudana. Onartuko al genuke hori gerok euskal herritarrok? Batzuek lau haizetara aldarrikatzen duten 'lurraldetasun' kontzeptu totem horrekin ez al du tupust egiten? Euskal Herrian hiru erabaki-esparru egon daitezkeelaren ideia, abertzaleon artean gero eta onartuagoa dela ematen du, baina zalantza sakonak ditut benetan denok Nafarroa eta Iparralderik gabeko Euskadi independentea onartuko ote genukeen. Zer punturaino batzuen onarpena hori ez ote den taktikoa bakarrik, alegia, orain hori esatea komeni dela, baina ez dutela onartzen gertatu gertatu egin daitekeela euskal estatu independentea lortzeko modu bakarra EAEko hiru probintzieetara mugatzea izatea. Soziologikoki errazagoa dirudike horrek. Eta herrialde batera mugatutako Euskadi independientea, alegia, Gipuzkoa independientea, zer? Gogorra da hori pentsatea, ezta? Duela urte batzuk Elkarrik gure auzoan, Grosen, antolatutako foro batean esan nuen prest negokeela Gipuzkoara mugatutako Euskadi independiente bat onartzea horrek balio izango balu euskal nortasunari eta hizkuntari eusteko. Epelak jaso nituen parte hartzaile batzuen ahotik.

Montenegroko erreferendumak lezioa ez die unionista espainoleei bakarrik eman behar. Gerok ere, euskal independentistok zer ikasia eta hausnartua badugu.

Zenbaki eta unitateez (Izarren Hautsa, 00-02-29)

2006-05-16T20:57:00.000+02:00

Gauza jakina da zenbakiak edo unitateak tartean direnean huts egite eta hanka sartze ugari gertatzen direla gure gizartean. Komunikabideak ez dira horretaz libre. Egunkaria honetan bertan duela urte batzuk, tona bat kare-harri ehundaka milioiko etekinak ematen zizkiola harrobi bati irakurri nuen. Inbidia izugarria eman zidan Iñaki Perurenak, milioi asko pezeta berdintzen baitzituen sorbaldaren gainean jasoaldi bakoitzean.
Galiziako egunkari batean, bestetik, kexu ziren energia elektrikoko hornitzaile batek oharkabean herri oso bat 220 watteko argindarrez hornitu ordez 380 wattekoez hornitu zuenean. Hainbat egunetan ibili zen berria joan-etorrian eta inortxo ez zen ohartu unitateak wattak izan ordez voltak behar zutela izan.
Beste batean, Gipuzkoako egunkariarik salduenean argazki-oinak idazten dituenari Ameriketan aurkitutako giza gorpuaren adina 500 urte izatea gutxiegi iruditu ei zitzaion berriari ia orrialde osoa ematen zitzaionez eta hiru zero erantsi zizkion. Elementuak ez zekien artean –eta gero jakinarazi ote zioten auskalo– homo generoko basapiztiak oso joanberriak garela Ameriketara.
Zifren dantza honetan ez dabiltz soil-soilik kazetariak baltsean. Politikariak ere majo jaioak dira zeregin horretan. Kasu honetan, alabaina, nekeza gertatzen da bereiztea guzti-guztietan hanka sartzeak ezjakintasunaren kimuak diren ala beste intentziorik ote dagoen.
Aurreko egun batean, egunkari batean leitu nuen Donostia eta Andoain bitartean N-1 errepidean abidura muga 80 km/h-ra jaitsi nahi dutela trafiko-istripuak murrizteko asmoz. 'Beno, izan daiteke irtenbide bat' pentsatu nuen nire artean mesfidati. Informazio horretan Gipuzkoako Herrilan Diputatuak esandakoak aipatzen ziren: bide puska hori 80 km/h-ko abiaduraz edo 120 km/h-koaz egitean ez zegoela denbora-diferentzia handirik. Harrapa ezak/n hori! Matematikek engainatzen ez badute, 120 km/h-ra joatea 80 km/h-ra joatea baino % 50 lasterrago joatea da. Ez da bada aldea makala!
Uste dut, Diputatu jaunari ez litzaiokeela aldaketa txikia irudituko bere soldatari neurri bereko beherapena egingo bagenio.

Zientzia eta itzulpena

2006-05-13T12:37:00.000+02:00

Amaraunean nabigatzen iritsi naiz NASAren gaztelaniazko webgunera. Han artikulu baten tituluak erakarri nau eta leitzen hasi naiz. Einsteinek bikien paradoxan biologia kontuan ez zuela hartu gaitzat du eta espaziora doan anaia gazte iraun ordez lehenago zahartu ahal dela Lurrean gelditutakoa baino. Testuak itzulpen-kutsu handia zuen eta halako batean parrafo hau topatu dudanean, pentsatu egin dut 'itzulpen automatikoa ote?'

Obtuvimos el sorprendente resultado de que las partículas de hierro son mucho más dañinas para los telómeros que los rayos gamma", dice Cucinotta, quien sugiere que esta diferencia puede obedecer a un camino de daño más ancho para los núcleos de hierro.

Ingelesera atzera ekarri dut azpimarratu dudan camino hori: 'pathway', hain segur. Bidea, bai, baina, ulergaitza camino de daño hori. Zer esan gura ote? Ingelesezko bertsiora jo dut eta hara:

"We had this surprising result that iron particles are much more damaging to telomeres than gamma rays," Cucinotta says. He suggests that this difference might be due to the wider path of damage caused by iron nuclei.

Gaztelaniazko bezain ulergaitza. Aurrerago joanda aklaratu dut telomeroa kiribiletan antolatuta dagoela eta gamma izpiek alde batetik bakarri eraso egin dezaiotela eta burdin nukleoak, aitzitik, bi aldeetatik.

Itzul gaitezen harira. Izan ere, artikuluaren bukaerara ailegatu naiz eta kredituekin egin dut topo. Itzultzaile batzuen izenak agertu dira. 'Itzulpen automatikoaren moldatzaileak!' pentsatu dut nik. Beheraxeago, beste testu hau: Este texto fué traducido al español con ayuda de Astroseti.org. 'Itzulpen automatikorako baliabideren bat?' neroni egoskor. Klikatu egin dut. Astroseti-ren weborrira iritsi naizenean, izenak ederki ondo adierazten duen legez (astro + SETI), astronomia eta enparauekin maitemindutako batzuen webgunea dela ohartu naiz. Kaiku halakoa!

Kuriosoa da Astroseti talde hau. Izan ere, lukuru asmorik gabeko elkarte bat da, nolabait, astronomia, astronautika, astrobiologia eta gainerakoen alorrean zientziaren dibulgazioan engaiatuta dagoena. Bere lanen artean, ingelesezko hainbat webgune gaztelaniaz ipintzea kokatzen da; NASAkoa tartean. Horretarako boluntarioz osatutako sarea dute itzulpenak gratis eta amorez egiten dituztenak. Lan ederra benetan. Euskaraz horrelakorik egiterik izango al genuke? Linux lokalizatzeaz gain ez dut ezagutzen, gurean antzeko lanik egin duenik. Wikin jardutearen antzekoa izan daiteke. Pentsatzeko zerbait izan daiteke.

Bartzelonan du egoitza Astrosetik, katalanaren arrastorik ez ordea. Hau paradoxa!

Elektrokimikarik ez eta…

2006-05-12T20:14:00.001+02:00

Harroputz xamar izaten gara gizakiok eta, sarri, gu bizi dugun aro hau teknologiaren eta zientziaren aroa izanik, gure aurretik ezer ez dela egon pentsatzeko joera izan dezakegu. Arkeologiak ustekabeak ematen ditu eta hori horrela ez dela erakusten digu. Horren erakusgai bi aurkitu ditut aste honetan komunikabideetan.

Donostian izan da Walter Alva, Sipango hilobiaren aurkitzailea, Aranzadik gonbidatuta hitzaldi bat ematen. Sipan aurkikuntza arkeologiko oso inportantea izan da, gaurko Perun K.o. I. eta IV. mendearen artean garatu izan zen motxika zibilizazioari buruzko informazio oso ona eman duelako: kultura, teknologia, antolaketa, etab. Waler Alvak hauxe dio, besteak beste:

En Sipán hay también una extraordinaria información sobre tecnología metalúrgica. Por ejemplo, esta gente logró la proeza de dorar el cobre con una capa muy fina de oro, con el mismo resultado que el sistema electrolítico que se inventa en Europa en el siglo XVIII.

Maiatzeko Elhuyar. Zientzia eta teknika aldizkarian, bestetik, kristo aurreko txanpon faltsu baten istorioa kontatzen dute. 1948 Gallipollin aurkitutako txapon bat zilarrezkotzat jo zen harik eta 2003an zilarrezko geruza mehe bat zuen berunezko pieza zela konturatu ziren. Ondo eginiko maula jakina. Lanaren fintasunak zientzialariak harritu zituen, prozesu elektrolitikoetan lortutako emaitzen parekoa lortu baitzuen aintzinako iruzurgileeak. Oraindik orain, aurkitu dute iruzurra nola egin zuten. Elektrokimikaren ezean erreakzio kimikoak baliatu zituzten beruna gainestaltzeko eskura zituzten elementuekin: kobrea, ozpina, zilar-gatzak eta pixa.

Motxikek nola egin zuten urrearen gainestaldura ez du Alvak esplikatzen, baina goiko elementuen parekoak izango ziren, hain segur.

Xalotasun lezioa, alafede!

Merezi al du espazio-esplorazioak? (Izarren Hautsa, 00-01-04)

2006-05-11T10:30:00.001+02:00

Nire beste blogean (Nire seiko urrea) urtebetez aritu naiz Euskaldunon Egunkarian astero astero argitaratu nituen zutabeak eskegitzen, nolabait, Del Olmo epaileak itxitakoaren zati bat sarean, denon esku, jartzeko. Bukatu nuen hori eta kezka sortu zitzaidan, Egunkarian bertan, itxi arte Izarren Hautsa zutabean idatzi nituenekin zer egin nezakeen. Aukera bat blog berria zabaltzea zen. Hirugarren bloga? Gehiegi! Nire seiko urreari artikulu horiekin jarraipena ematea izan zitekeen beste bat. Batasuna apurtzea zela iruditzen zitzaidan. Atzenik, izen bereko blog honetan kokatzea deliberatu dut, toki koherentena delakoan, izenak aparte, mamia ere konpartitzen dutelako. Hona lehena.

Espazioaren esplorazioan istripuak edo porrotak gertatzen direnean ohizkoa da jardun horren arrazoia eta zentzuna kolokan jartzea. Gure herriko egunkari batek, Mars Polar Lander galdu eta gero Marteren esplorazioan horrelako dirutza usatzea zilegi ote den galdetu berri du; munduko gosea eta miseria aitzakia, jakina.
Neronek, egia esan, zalantza-izpirik ez dut. Espazioaren esplorazioan usatutako dirua ondo inbertuta dago oro har. Utz dezagun ezagutza alde batera! Espazioan sateliteak, zundak, estazioak, laborategiak edo transbordadoreak jarri izanak ez du soil-soilik giza ezagutza izugarri handitu, gure egunereko bizitza zeharo aldatu du.
Teknologia espazialaren bilakaerak sekulako eragina izan du gizartearen egunerokotasunean. Komunikazio-sateliteek txikiagoa egin dute mundua: urrutikoa auzo bilakatu zaigu. Eguraldi iragarpena ez genuke Meteosaten irudirik gabe konprenituko. Amazonasko desforestazioa ezin izango genuke teledetekzio-sateliterik gabe monitorizatu. Belauneko protesien zeramikak ameskeria izango lirateke. Zartaginetan arraultzak itsatiko lirateke eta ezingo genituzke velcroz tenisak lotu.
Espazio-esplorazioan erabiltako dirutzari buruz dudatzea izan daiteke zilegi, hala ere. 1992ko Mars Observer zundaren porrotaren ostean, NASAtik bultzatutako 'txikiago, merkeago eta azkarrago' politika merke-zuhurrean ez ote den jausi aztertu beharko litzateke. Voyager moduko garai bateko espazio-esplorazioa ezin da planteatu. Karta batean 1.000 milioi dolar jokatzea arrisku lar hartzea da eta ez ekonomikoa bakarrik. Horrelako misio baten porrotak zientzialari-balaunaldi bat zeri heldu gabe uzten du. Hala ere, Mars Polar Landeren 165 milioi dolar gutxiegi izan daitezke espaziora tresna bat arrakastaz bidaltzeko behar den segurtasun eta kalitate minimoa bermatzeko.
Edonola ere, Mars Polar Landeren kostua hainbat futbolarien deuseste-klausularen zifra baino txikiagoa da eta zeinek sortzen ditu aberastasun eta onura gehiago?

Han eta hemen txakurrak oin hutsik!

2006-04-24T21:40:00.000+02:00

Gaur jaso dut etxean The Planetary Societyren gutuna. Kartazal horia eta bertan SOS letra larrietan eta barrukoaren erakusgai bi esaldi labur: Humanity's future in space is threatened. Dacronian new cuts to NASA's Science funding could kill many missions of planetary exploration. Barruan, elkarteko zuzendari eragilearen lau orrialdeko gutuna xehe-xehe esplikatuz Bush-en administrazioak egin nahi duen sarraskia. Egia esan gutuna luzea, luzegia akaso. Izenburu deigarria SOS! Save our science eta eduki sutsuak ekimenera bultzatzen zaitu. Ez dut osorik irakurri Bush-en administrazioak NASAri egingo dion funts-murrizketak ekarriko duena. Bertan behera geldituko liratekeen misio zientifiko batzuen zerrendak eta NASAko zientziali batek esandakoak erakarri dute nire begiak: Exploration without science is just tourism eta gutunaren egileak erantsitako bukaera and that is exactly what this budget promises.
Erretorika guztia zertarako? Ba, erraza, sosak biltzeko. Hain zuzen ere, The Planetary Societyk lobby-lanak egin nahi ditu Washingtonen (jaioa da horretan bidenabar) eta horretarako dirua beharrezkoa da, premiazkoa. Apokalipsiaren irudiarekin bere bazkideen kontzientzia eta, bide batez, poltsak astintzen ditu. Gurean horren ohizkoak diren diru-bilketa horitako baten antzekoa da hain justu. Hori bai azalpen eta literatura gehiagorekin. Izan ere, gurean eske batzuen manerak bide-lapurreta itxura izaten dute.
Leitzen hasi baino lehen komentzituta nengoen eta dolarra merkea dagoela probestuta, gutunarekin zetorren orritxoa bete, VISA zenbakia garbi adierazita… Ez dute lan zaila izan. Espazio-esplorazioa bultzatzeaz aparte, Bush-i min pixka bat egiteko ekarpenik egin ahal badut: luxua!
Bateren batek gehiago jakin nahi badu edo sos batzuk eman hona jo beza: SOS

Gora Errepublika!

2006-04-14T19:03:00.000+02:00

Espainiako II. Errepublikak 75 urte gaur. Euskal Herrian aldarrikatua, Espainiakoa izanik ere. Aitzindaritza puntua badugu euskaldunok: gorririk gorrienak, karlistarik karlistenak, liberalik liberalena eta txaketerorik txaketeroena eman izan ditu herri honek. Geneetan eroango dugu.
II. Errepublika gauza ona izan zenik ezin uka, Espainiako jauntxokeria apurtzera etorri zen iraultza modukoa izan zen. Iraultza guztiak bezala, gehiegikeriak barne. Gaurko ikuspegitik nekez onar daiteke elizak erretzea, adibidez, baina ordukotik, hierarkiaren jokabide beltz eta herriaren kontrakoa kontuan hartuta erreakzio naturaltzat jo zitekeen. Eskubide sozial eta demokratikoak zabaldu zituen. Berandu izanik ere, autonomia eman zitzaion Euskal Herriari.
Errepublikak faszismoa garaitu izan balu, non egongo ginateke gaur? Atzen urteotako gaztaka latza ez genukeen sufrituko; ondorioa ez zatekeen Xabier Kintanak Ukronia ipuinean deskribatutako sabinismoa. Hain segur, Europa mendebaldeko errepublika arrunt normala izango ginateke eta, apika, 25en Europaren sortzailetakoa.
Gora euskal errepublika!

Txema Asuaren hitzak

2006-04-04T09:15:00.000+02:00

Aurreko asteazkenean, martxoaren 29an, 2005eko Euskadi Ikerketa Sariak banatu ziren. Bertan, zientzia eta teknologia alorreko saridunak, Txema Asua Donostiako Kimika Fakultateko Ingeniaritza Kimikoko katedradunak hitz zuhurrak jaulki zituen zientzia politikaz. Interesegarria iruditu zait hona hark esandakoraren pasarte adierazgarrienak ekartzea.

'Permítanme que para finalizar, me refiera a nuestra sociedad, a su Universidad y a algunos de sus retos. Euskadi atraviesa el momento de mayor prosperidad económica de su historia y debemos felicitarnos por ello. Sin embargo, la autocomplacencia es la antesala del fracaso. En una economía globalizada, nuestro futuro depende de nuestra capacidad de inventar, desarrollar e innovar y en ello, la Ciencia y la Tecnología tienen un papel fundamental.

En los últimos 15-20 años, la enseñanza de las Ciencias en la educación secundaria ha sufrido un progresivo deterioro. Esto, unido a la adopción de conceptos y prácticas educativas que conciben el aprendizaje como actividad lúdica, y a la excesiva presión de los padres sobre el profesorado de secundaria, está dando como resultado una juventud que no está bien preparada científicamente y que no ha asimilado la cultura del esfuerzo y la responsabilidad. Tenemos la oportunidad de enderezar el rumbo en la aplicación a nuestra Comunidad de la nueva Ley Orgánica de Educación. Sin embargo, va a ser necesario un impulso decidido por parte de nuestras autoridades porque la inercia nos lleva en la dirección equivocada. En contra de lo que han reflejado los medios de comunicación, creo que reforzar la presencia de las matemáticas, las ciencias experimentales y la tecnología e imbuir en nuestros jóvenes una verdadera cultura del esfuerzo y la responsabilidad, es mucho más importante para nuestro futuro que la orientación político-religiosa del currículo. En esto hablo con experiencia, mi generación no refleja en absoluto el sesgo político-religioso de la escuela en la que nos educamos.

La UPV/EHU ha realizado un gran recorrido del que nos debemos sentir orgullosos, partiendo prácticamente de cero, en 25 años se ha hecho un hueco en el sistema universitario español, sobrepasando a Universidades con mucha más tradición. Nuestro reto es pasar de ser una buena universidad en España a ser una buena universidad en Europa. Para conseguirlo debemos tener claro que en los criterios utilizados para la clasificación de las universidades, un 40% corresponde a la calidad del profesorado y otro 40% a la calidad de la investigación. Estamos hablando de capital humano y de inversión en investigación.

Debemos atraer buenos profesores e incentivar a nuestra plantilla. Cierto es que la peculiar situación del profesorado de Universidad en la administración autonómica no ayuda a que los profesores sientan que su labor es reconocida. Sin embargo, tenemos herramientas para compensar este desajuste. El programa de incentivos asociados a la productividad debe desarrollarse plenamente haciéndolo exigente pero alcanzable, progresivo, bien dotado y consolidable. Si lo hacemos con inteligencia, será una herramienta fundamental para orientar la carrera profesional de nuestros profesores en la dirección más provechosa para nuestra sociedad y para atraer buenos profesores. Si lo hacemos con torpeza, crearemos un rechazo y una desconfianza difíciles de superar.

El espectacular desarrollo que ha tenido la investigación en la UPV/EHU, que vistos los números es equivalente a decir la investigación en Euskadi, ha sido en gran medida gracias a la generosa aportación del GV, y en lo que respecta al Campus de Gipuzkoa, de nuestra Diputación Foral. Para la Universidad, el programa de grupos consolidados y de alto rendimiento del GV ha sido particularmente valioso, porque ha dotado a los mejores grupos de investigación de una financiación estable que les ha permitido atacar temas en la frontera del conocimiento. Fue una iniciativa pionera, que ha sido copiada recientemente por el Gobierno Central en los llamados proyectos Consolider C. Inexplicablemente, nuestro programa de grupos consolidados se ha interrumpido y los grupos de investigación líderes de la Universidad no cuentan con esta financiación estable. Es necesario poner remedio a esta situación. En la Universidad vimos con esperanza el cambio en la dirección de la Consejería de Educación, Universidades e Investigación. A medida que transcurre el tiempo, los investigadores pasamos de expectantes a cada vez más preocupados por que los ritmos no son los que requiere el mundo cambiante en el que nos toca vivir.

Decía antes que Euskadi atraviesa el momento de mayor prosperidad económica de su historia, pero si me permiten un símil futbolístico, somos un equipo que acaba de subir a la primera división. Vamos a tener que pelear mucho para mantenernos en ella y aún más para jugar las competiciones europeas. Creo sinceramente que lo vamos a lograr.

Lehendakari Jauna, hemen dugun erronka kitzikagarriari aurre egiteko, Unibertsitatea eta bere ikertzaileak prest daudela jakin ezazu; baina arren, Lehendakari Jauna, gogoan izan, Unibertsitateak zure Gobernuaren laguntza behar duela, eta ikerketa-politikak etenik ez duela izan behar.'

Su-etena

2006-03-23T09:42:00.000+01:00

Pozik nago egia esan. Bazen garaia bestetik! Egia esan atzo sentitu nituenak eta 98an sentitu nituenak ez dira sentsazio berdinak izan. Atzoko ilusioa ez zen duela zortzi urtekoa. Zuhurrago hartu nuen. Mesfidatiago akaso. Hau izango al da benetakoa? Egiatan al da bueraren hasiera? Diferentzia, apika, hau iragarritako su-etena izatea liteke, 98ko, ordea, ustekabekoa zenean. Edo urratsa egiteko ETAk beste erremediorik ez zuela, herri honek, gizarte honek, ezin zuela gehiago itxaron. Esperantzari lehioa zabaldu zaio, ez dezatela itsukeriaren eta harrokeriaren enbata itxi.

Iraunkorra da su-etenak; etenik ez duela izango ulertzen dut nik, betierekoa izango dela hain justu; baina, jasangarria ere izan behar du, jasangarritasunaren alde ETAk, Espainiako gobernuak eta agente politiko eta sozialek egin behar dutelarik.

Aukera

2006-03-19T22:32:00.000+01:00

Aukera ei da ingelesezko opportunity berbaren ordaina. Izpiritu bereko hitzak dira parada, beta, abagune edo okasio. Ez dezagun, bada, parada gal Spiritez eta Opportunityz berritzeko. Berrian leitu dudanez herren dabil Spirit, ezin dunetako maldan gora egin bateriak eguzki-galdatan kargatzera (bidenabar, horretan badu antzekotasuna gure gatazkarekin), sei errobedetako bat ez dabilkio eta. Jaki faltaz ahul ordu beteko lana egiteko beta baino ez du.

Marteko ekudadoretik gertuago pausatu zen biki Opportunity eta okasioa ez du alperrik galtzen utzi. Eguzkiarekin goxo-goxo, gurpil guztiak lanean, handik hona dabil, airos, zientzialariak datu oparoekin itoaraziz.

Hiru hilabetge luzatuko omen zen bi ibilgailu robotikoen lana, bi urte joan dira eta biak beharrean jarraitzen dute. Ez dezadan abagunea pasatzen utzi espazio-misio txiki, merke eta eraginkorren loria kantatu gabe. Alde ederra duela egun batzuk hizpide izan genuen Nazioarteko Estazio Espazialarekiko. Haiekin zientzia egiten ari dira, jakintza sakondu eta zabaldu, Marteren irudia osatzen; bestearekin politika nagusiki.

Jesus Altuna

2006-03-09T09:21:00.000+01:00

Atzo Aranzadi Zientzi Elkarteak urrezko domina jarri zion Jesus Altunari, euskal ikerketaren erraldoietako bati. Asko eta ugariak dira Jesusen merituak, Jose Migel Barandiaran eta egungo ikerlarien arteko zubilana egiteaz gain, Munibe aldizkaria lehen mailara eraman du zientzia-aldizkarien artean eta urte luzez Aranzadi Elkartearen lemari eutsiz elkartea erreferentzia bihurtzen lagundu du. Zorionak Jesus.

Gure euskarazko egunkari bakarrean fotoberria baino ez da izan ekitaldiaren informazioa. Pena damait, baino asko harritu ez ikusita aurreko egunean Euskadi Ikerketa Sarien berria laburren zakuan galduta agertu zela.

Zorionak Txema

2006-03-08T10:45:00.000+01:00

Zorionak bai Txema lortu duzun Euskadi Ikerketagatik. Laugarrena zara Kimika Fakultatean sari hori jasotzen duena. Bada markar, eman diren 7 Euskadi Ikerketa Sarietatik 4 gure fakultatean gelditzea! Zeozer adierazi nahiko du horrek. EHUren ikerketaren % 10a etxe horretan egiten da. Ikasleak gero eta gutxiago dituzue. Etorkizuna ez da urre kolorekoa. Zeinek hartuko du zuen ondorengoa? Ez dago soilik zure eta zure lankideen esku egoerari buelta egitea. Alabaina, irudipena dut loak hartu zaituela. Hasiera batean ez zenioten zuen garrantzia eman ikasle-kopurua urritzeari. Konturatu zaretenean, beranduegi, akaso.

Irakasle izan zitundan, Kimikako 5. urtean, 1979-80 ikasturtean zen hori. Oso gaztea zinen, zure ikasleak baina bost bat urte zaharrago edo. Elkarrekin ibiltzen ginen basoerditan. Gutariko beste bat zinen horretan. Azterketa-gelan bestelakoa ordea. Gelako guztiak suspenditu zenituten hura gogoan al duzu? Datu falta ebazterik ez zegoen problema bat medio. gure artean hizketan hasi ginen. Zuk jarrera gogorra hartu, neroni gelako delegatua. Eztabaidatu genuen franko. Zu egoskor eta guk beste azterketa bat egin beharra. Bizitza badakizu. Gerora lankide izan ginen, futbito ekipokide eta zu curriculuma pilatzen egoskorkeria hura medio.

Zorionak Txema. Atzo Mariaje emazteari eta zure lankideari esan nion bezala, 'falta zitzaiona Bilbo ondoan jaiotako bati!'

ISS

2006-03-06T11:53:00.000+01:00

Nazioarteko Estazio Espazial malapartatua izan genuen joan den astean prentsan hizpide. Antza, hamarkadaren bukaerareko osatu eta amaitu nahi dute eraikuntza. Ez dakit egia esan zer gertatuko den! Izan ere, lehen ere data jarri izan diote ISSren eraikuntzaren bukaerari eta jada gainditu ditugu.

Nire kezka da ea ikuspegi zientifikotik merezi ote duen ISS bukatzeko egin beharreko inbertsioa. Zientzialariak oso-oso kritiko agertu ziren hasieratik bertatik Nazioarteko Estazio Espazialaren proiketuarekin. Estazioaren beharraren aldarria bertan garatuko den puntako ikerketan, Lurrazalean egin ezin omen daitekeenean, oinarritzen zen. Zientzialariek horrela ez zela eta ikerketa zientifikoaren ikuspegitik deus gutxi ekarriko zuela salatu zuten, bereziki bizitzaren zientzietan dihardutenek. Errealitate egoskorrak horixe erakutsi du duela gutxi Mikel Susperregik Berrian zioen bezala.

ISSren eraikuntza ekimen eta bulkada politiko bati zor zaio neurri batean. Espazioan estatuten arteko elkarlana bultzatzea zen helburuetako bat. Hori lortu da pontentzia espazial guztiak, Txinak ezik, modu batean edo bestean egitasmoan parte hatzen ari direlako. Inportantea da jakina! Halaber, Errusiako espazio-indutriari sostengua eta iraupena emateko modua izan da. Errusiak ezin zion espazio-esplorazioaren kostuari eutsi, krisi ekonomiko larria eta desegituraketa politikoa medio. Gaineran, Miren gainbehera aldi berean tragiko eta heroikoa ere tarteko zegoen. Errusiaren espazio-industriari eusteko apustua egokia izan zen, bide batez Soiuz sobietarrak dira ISSra gizakiak iristeko modu bakarra, beren teknologia espazialari krisia gainditu eta ez galtzeko bidea eman zaiola. Ez dezagun ahaz espazio-teknologia errusiarra punta-puntakoa eta segurua dela esparru askotan; jaurtigailuen eta koheteen alorrean esaterako.

Horretarako behintzak balio izan du eta baita garapen teknologiko batzuk egiteko. Alabaina, emaitzek inbertsioa justifikatzen al dute? Ni ezezkotan nago. Egitasmoa handiegia zen, sekulako estazioa nahi zelako eta, apika, txikiago eta merkeago batek lana egin zezakeen. Bestetik, horretan inbertitu den dirua errentagarriagoa izango zatekeen espazio-esplorazioaren beste esparru batzuetan erabili izan balitz. Eguzki-sistemako gainerako planeten eta astroen esplorazioan inbertitu izan balitz, emaitza zientifikoan askoz ere distiratsuagoak izango ziratekeen.

ISS hor dagoela eta zerbait egin behar dela da auzia? Zer egin? Dagoenean utzi ala bukatu? Zalantzak ditut, baina punpa lasterrean dagoen-dagoenean uztearen alde egingo nuke.

Testak animaliengan?

2006-03-03T17:56:00.000+01:00

Saio klinikoak eta bestelakoak animaliengan egiteari buruz, animalia horiek bizi diren baldintzei buruz, jasotzen duten tratuari buruz eztabaida luzea eta, sarri, mingotsa egon da, bereziki herri anglosaxoietan. Gurean, animalien defentsaren aldeko taldeak egonik ere, pisu sozial txikiagoa dute eta, askok zezenketa baztertzea baino ez dute helburua eta eztabaidak apenas izan du oihartzuna. Herrialde anglosaxoietan indar handia dute, kanpaina izugarriak egiten dituzte, tamalez, indarkeria erabilita batzuetan edo gehiegikeriak eginez beste batzuetan (adibidez animaliak askatuta. Estatuan gertatu dira horrelakoak granjetako bisioiak askatuta eta horrek kalte ekologiko handia eragiten du. Granjetako bisoi amerikarrak lehia egiten baitio eta baztertzen baitu bertako ur-ipurtsa edo bisoi europearra) Egiatan erakunde horien lanaren ondorioz, gizartearen pertzeptzioa animaliengan testak eta saioak egitearen inguruan aldatuz joan da. Duela hamarkada batzuk inork gutxi kuestionatzen zuen test horiek egitea. Ohizkoa zen emakumeen edertasun-produktu berriak animaliengan frogatzea beren toxizitatea edo eragina ikusteko. Zorionez, horietako praktikak baztertuz joan dira eta animaliak tratatzeko protokolo zorrotzak jarri dira testa zertarako, noiz eta nola egin zehazten dutenak, animalien bizi-baldintza egokia ziurtatzen dituztenak, etab.

Alabaina, askok ez dira horrekin konfomatzen eta animaliengan egiten diren testak baztertu eta debekatu behar direla diote. Ez nago ni jarrera horrekin ados. Animaliekin egiten diren saioak eta enperauak behar-beharrekoak izan daitezke esaterako teknika kirurgiko berri bat garatzeko edo gene-terapia bat saiatzeko etab. In vivo egiteko saiakerak ezin baztertuzkoak dira oraindik. Animaliengan egiten ez baditugu, gizkaiongan egingo al ditugu? Ez zaizue idea laket, ezta?

Aldekoen eta kontrakoen borrokak itzulinguru interesgarri bat izan du Ingalaterran. Oxforden ikerketa biomedikorako laborategi bat egin nahi dute eta, jakina, bertan animaliekin testak egingo dira. Horren kontra animalien defentsarako taldeak altxatu dira eta manifestazioak eta antzekoak egin dituzte proiektua geldiarazteko. Honaino berririk ez. Estrainekoz metodologia bera usatzen dutenak oldartu zaizkio animalien defentsarako taldeei eta Laurie Pycroft izeneko 16 urteko gazte batek, azpiegitura horren defentsa egiten duen weborri bat sortu du eta defentsa-talde bat antolatu. Jada, aldeko lehen manifestazioa egin dute.

Gizarte zibilaren erantzuna da jakina. Orain arte ohizkoa izan ez den norabidean. Azpiegiturak direla eta, ohituta gaude, horren edo haren kontrako plataformak ikustea, gurean makina bat, askotan arrazoi guztiarekin. Ikusiko al ditugu gurean halakoaren edo bestelakoaren aldeko plataformak sortzen, errausketaren aldekoak esaterako? Ez bide gaude urrun San Markosko zabortegiaren usainaren aurka kalera atera direnak ez lukete askorik behar,akaso, errausketaren alde ateratzeko.

Gizarte zibila anitza da, gizartea bera bezala zorionez.

urtebete

2006-02-28T21:34:00.000+01:00

Gaur urte bete hasi nintzen orrialde birtual hauek zirriborratzen. 64 kronikatxo jaulki ditut. Astean bat baino zertxobait gehiago batez besteko matematikoa eginez. Horixe zen izkiriatzeari ekin nionean xedea. Errealitatea ez da hori izan jakina, idatzi gabeko sasoiak izan ditut eta. Zenbaitetan oso neketsua izaten da letrak juntatzea eta zerbait berri eta orijinal esatea. Horixe nahi dut hain zuen, nahiz eta batzuetan beste batzuek esandakoak ekarri ditudan honera. Blogek besteekin harremanetan jartzeko bidea badamaite erantzuteko aukerarekin. Neroni autista samarra sentitu naiz, oso urritan izan baititut erantzunik edo iruzkinik. Hor beste aldean norbait ote dagoen izan dut sarritan kezka edo, ezkorragoa, egonik ere inori interesatzen ote zaion idazten dudana. Ez dut etsiko, ezta hurrik eman ere. Temoso jarraituko dut garunak letrak juntatzeko gaitasuna ematen didan bitartean edo, akaso, lehenago jarduera honi zentzua galduko diot. Nor daki?

2006ko otsailaren 28 hau, bestetik, izango da niretzat mugarria. Gaur izan dut atzen lan eguna IMHko Ingeniaritza Eskolan. Bost hilabete baino ez ditut egin bertan. Baina, banoa tristura-puntua ariman eta zerbait galtzen dudala sentimenduarekin. Gustura aritu naiz, jendea, langiroa, lana bera ere,… Duda handiak izan nituen Aranzadiko kudeatzailea izateko parada aurrean jarri zidatenean. Erronka handia, orain arte jorratu dudan alorrekoa, ospe handiko erakunde batean, Donostian bertan, zientziaz jarduteko aukera handiagoak, ... Aldeko elementu gehiegi ezezkoa esan ahal izateko. Ezin gainetik kendu sentimendua, alde egindakoan IMHkoi huts egin diedala, neurri batean behintzat. Denborak esango du asmatu dudan!

¡Santiago y cierra España!

2006-02-19T19:40:00.000+01:00

Ez naiz gaur zientziaz arituko. Nire poliedroaren beste aurpegi batera lerratuko naiz. Hizkuntzez arituko naiz edo, hobe esan, hizkuntza txiki eta gutxiagotuek jasan behar ditugun laido, irain eta enparauez.

Aurreko batean, Real Academia (de la lengua) Española izenekoaren kide den Arturo Perez-Reverte idazle famautuak, Vocento taldeko egunkarien iganderoko aldizkaritxoan idatzitakoa sufritu behar izan genuen euskaldunok. Sekulakoak eta bi idatzi zituen 'Hondarribiako Udala' zioen zigilua zuen kartazala jaso zuelako. Erret akademia horrek, Perez-Reverte moduko 'intelektual fina' bere eserlekuetan jezarrita izatearekin nahikoa desgrazia zuela otu zitzaidan.

Gaurko 'El País'en Akademia bereko beste kide batek gaztelaniak Katalunian bizi duen arrisku egoerari buruz (sic) izkiriatutakoak leitu ostean pentsatu dut, erakunde horrek gaztelania garbitu, finkatu eta distirazi ordez, hobe izango lukeela lelo hori bere buruari aplikatzea eta hizkuntza baten defentsa beste batzuei erasotzearekin konfiditzen dutenei kaleko ateak zabaltzea.

Hara zer dioen, beste perlatxo batzuen artean, Francisco Rodriguez Adrados akademiko eta 'intelektual' finak. 'De ser parte de una nación grande, Cataluña pasaría a ser una especie de Albania' (ezaguna argudioa, ezta?).'Ni hay ya centros de enseñanza en castellano, ni misas, ni anuncios en los centros oficiales. El que no entiende el catalán (y a nadie le obliga a ello la Constitución – kasualitatez gaztelaniaz egitera behartzen gaitu beste batzuk–) se siente perdido. Angustiado'. 'Un poco más y Cataluña dejará de ser el primer centro editorial en español, de una vida culta múltiple. Se aislará del mundo científico (ez zait iruditzen Israelgo edo Herbeheretako zientzialariak mundutik berezita bizi direnik, esate baterako). Probocará rechazos destestables. ¡Qué desgracia! Todo un récord en la historia de la persecución lingüística (el País Vasco y Galicia se le acercan). Hori azala! Garbi dago fusilak norantz jarriko den hurrengoan.

Betiko erretolika da, badakigu. Ez genuke harritu behar! Alabaina, gaztelania ere maite dugunok nekez entendi dezakegu gaztelau horien kultur inperialismo mingarria.

12 kilo

2006-02-14T21:58:00.000+01:00

Nuklearraz idazten dudan estraineko aldia ez da eta, hain segur, ez da atzena izango. Kioto betetzearen aitzakian eztabaida nuklearra zabaldu eta energia-iturri horri etorkizunaren lehioa zabaldu nahi diote batzuren batzuk. Beraz, gaia joarratzen jarraitu behar izango dugu.

Nuklearraren negozioaren zati zikina gobernatzen duen Estatuko agentzia da Enresa. Izan ere, hondakin nuklearrak kudeatzen ditu. Arazo dira jakina, egoskorrenek milaka urte dirautelako aktibo eta hori egoki kudeatzea da industria nuklearrak iritzi publikoaren aurrean duen arazo larriena, berez kreatzen duen zalantza teknologikoaz gain. Ez dago oraindik teknologia seguru eta fidatzekorik.

Bien bitartean txapuza. Estatuan zentral nuklear bakoitzak bertan gordetzen ditu sortutako hondakinak. Enresak toki bakar batean bildu nahi ditu, errazago kontrolatuko eta zainduko direlakoan. Erakunde ekologistek hondakin lanjerosak errepide eta trenbideetatik garraiatzeak istripu-arriskua eta erradiaktibitate-isurtzeko perila asko emendatuko dutela diote. Bi aldeek dukete auzian arrazoia.

Alabaina, Enresa ez dabil geldirik. Biltegiaren diseinu-lanetan dihardu. Eta, lanik gaintzena dena, biltegia eraikitzeko toki baten bila. 'Ez nere etxeko jardinean!' efektua ez dute sortu nahi. Diskrezioa da lege. Indiskrezio bakarra zenbat ordaintzeko prest dauden: 12 kilo euro. Euromilioiaren lehen saria! Nork erosiko errifaren boletuak?

Bai sistema berria!

2006-02-05T21:43:00.000+01:00

Eskolan eguzki-sistemak bederatzi planeta zituela ikasi genuen eta Saturno planeta bitxia zela eraztunak zituelako. Unibertsitatea bukatzear genuela Saturnoren bakantasun horrrenbestekoa ez zela eta eraztunak, edo eraztun-zatiak behintzat, ohizkoak direla gasezko kanpo-planeta erraldoien artean erakutsi ziguten Voyagerek eta enparauek. Duela hamar bat urte, sistemak planeta bat gal zezakeela jakin genuen, Pluton ez baitu, soberan ere, planeta izateko nahikoa pedigree, nahiz eta satelite baten jabe izan. Hor ibili da astronomoen arteko polemika, komunikabideetan batzuetan, jendearen solasean lantzean behin. Izan ere, grekoen alderrai horiek hain dira elkarren artean diferente! Lau lehenak, harritzarrak, txikiak eta satileteak urri. Ilargia, Deimos eta Fobos. Martek harrapatutako bi asteroide horiek satelite izena merezi al dute ordea? Asteroideen gerrikoa edo sortu ez zen planeta; lubakia gasezko erraldoiak baino lehen. Handiak, gasezkoak, eraztunak eta satelite-mordoa. Eguzki-sistema txiki bailiren. Edo horrela al dira? Planetak ala sutu gabeko izarrak? Beleike! Pluton gero, argi-puntu urrun baino ez dena; Karonte lagun. Harri puskak biak, inoiz sistemako objekturik urrunena, beste batzuetan atzen aurren, Neptunorik ohorea utzita. Zer ote? Kategoria berri bat orain arte gertutik ikusi ahal izan ez dugun planeta bakarra. Pazientzia horizontea ez dago horren paraje, urte gutxi batzuk baino ez.
Zientziak asko aurreratzen du eta Plutoni laguna aurkitu diote, Xena bataiatu dute. Hamargarrena omen. Zabaldu al zaigu eguzki-sistemako planeten nomina ala gutxiagotu? Xena Pluton baino handigoa izanik ateraraziko al du atzena planeten nominatik? Biok beste astro-mota baten lehen izango al dira? Ala berezitasunik ez eta Kuiper gerrikoko ale bi baino ez dira izango. Plutonek ez luke mendea beteko planeten kategorian eta Xena anekdota izango litzateke.
Zenbat planeta izango ditu gure iloben Eguzki-sistemak? zortzi? bederatzi? hamar? hamaika?

Emisioen negozioa

2006-01-21T10:43:00.000+01:00

Kiotoko protokoloaren ondorioz sortutako karbono(IV) oxidozko merkatuak lehen urtea egin zuen iaz. Emisio-eskubideen erosketak miloi euro askotxo mugitu zituen Estatuan 2005ean. Lehorra joan zen urtea. Ondorioz, konpainia elektrikoek ezin izan zioten energia hidroelektrikoaren produkzioari eutsi eta erregai fosiletatik nahi baino gehiago tiratu behar izan zuten. 300 milioi euro inguru pagatu zuten elektrikek emisio-eskubide moduan. Tartean gure Iberdrola jakina. Euskal enpresa honi dagokionez, esleitutakoa baino 270.000 tona gehiago ekoitzi zituen. Gauza txikia Endesak izandako 4.500.000 tonako desfasearen aurrean. Enpresa elektrikoek guztira esletitutakoa baino 11 milioi tona gehiago emititu zituzten. Kalkulu lasterra eginez, tonako 27 euro ordaindu zen batez besteko. Hortaz, enpresa bizkaitarrak 7.290.000 miloi euro gastatu zituen berotegi efektua areagotzen edo, beste ertz batetik so eginez, gerok dirutza hori gastarazi genion gure energia-apetak astzeko. Izan ere, iazko datuak oraindik eskuartean ez baditugu ere, lepoa egingo nuke aurreko urteen joerari segida emanez 2005ean ere EAEko herritarrok energiagose ibili garela.

Biobide eta beste

2006-01-10T22:34:00.000+01:00

Gauza interesgarriak dabiltza egun hauetan gure inguruan zientziaren munduan. Igandeetako izokin koloreko orrialdeetan berri interesgarriak eta barre egiteko modukoak zeuden. 'El País'en orrietan karbono(IV) oxidoaren salerosketari buruzko artikulua biziki argigarri eta jakingarria zegoen. Zenbat karbono(IV) oxido erosi dute Estatuko elektrikek 2005ean? Zeiniek ordainduko du hori? Egunen batean betarik badut komentatuko dizuet, tajuz, leitutakoa. Bestetik, algaraka leitu nituen Noticias de Gipuzkoakoetan 'pajaro' batek nolakoa sartu zion kazetari koitatuari olatuen energiaz Euskal Herriko gaurko eta biharko energia-beharrak asetzeko asmatuta zuen metodo batekin. Olatuaz ari zen eta 'mareomotriz' gora eta behera aldi berean.
Miramonen Biobide enpresaren lantzamendu ofiziala gertatu izana berri ona da Euskal Zientzia eta Teknologia Sistemarentzat. Ez da neronek eskatzen dudan oinarrizko ikerketa, baina euskal ikerlari gazteei lanerako beste ate bat zabalduko zaie: biogolo, bioteknologo, kimikari, botikari etab.ei. Ez da ikerketa-zentro bat, Biobideko ordezkari batek Euskadi irratian esan zuen bezala 'dirua irabazteko enpresa' baizik. Baten batek galde dezake, zilegitasun osoz gainera, ea egokia den erakunde publikoek enpresa sortzeko eman duten dirutza eman izana? Egokiaz gain beharrezkoa ikusten dut nik. Gure herrian zientzian eta teknologian bikaintasunerantz jo nahi badugu, giroa sortu behar da, gizarte-ehun egokia, zientzia-sare trinkoa. Laguntzak horretara datoz. Laguntza publikorik gabe Biobide ez litzateke posible izango, ez lukeelako ideia interesgarri horrek lanean hasteko beharrezko kapitala izango. Erakunde publikoek sortzea bermatu diote. Apustu bat egin dute jakina, baina apustu egiteko ere daude erakunde publikoek. Biobidek beregain jarritako konfiantzari tinko erantzun beharko dio. Hori bere kudeatzaileen trebetasunaren esku dago. Ez dute ardura txikia, ez bakarrik gu guztion diruarekin ari direlako, baizik eta bide bat irekitzen ari direlako. Kudeaketa desegoki batengatik huts egingo balute, beraiek ibiltzen ari diren bidea egitea asko zailduko liekete puntako zientzia eta tekonolgia enpresa bihurtu nahi izan dezaketen beste proiektu interesgarriei.

Nolako zientzia-politika?

2006-01-09T21:54:00.000+01:00

'Oso formala da beheko testua blog baterako, badakit, baina atzo Noticias de Gipuzkoan gaztelaniazko bertsioa argitaratu zidaten, eta oraindik Berrian ez didate euskarazko jatorrizkoa. Beraz, euskaldunoi begirunez hemen paratzea deliberatu dut.'

Zientzia-politikaren esparruan mugimendu inportanteak gertatzen ari dira EAEn. Hastear dagoen urtean, Zientzia, Teknologia eta Gizartea Plana izenekoa indarrean jartzekoa ei da atzerapenez bada ere. Bestetik, 2006ko Estatuko aurrekontuei buruz EAJ eta PSOEren arteko negoziazioan Bizkaian ikerketa-azpiegitura erraldoi bat kokatzea hitzartu da. Hirugarrenik, Hirukoaren eta PSE-EEren arteko 2006ko EAEko aurrekontuen negoziazioaren ondorioz diru-partida adierazgarri bat sortu da ‘ikerketa-azpiegiturak’ sortzeko, Bizkaiko azpiegitura erraldoiaren haritik hain segur.

Bide onetik al goaz? Zientzia- eta ikerketa-azpiegiturak egiteko eta garatzeko diru-baliabideak biltzea gizartearen ongizaterako ona da printzipioz. Ondo gabiltza itxuraz. Beste kontu bat izatean da inbertitu nahi den dirua zertan inbertitu nahi den eta horretan bidea erratua da: Bizkaian eraiki gura den Espalazio bidezko Neutroi-iturria, hain justu. Hirurehun milioi euroko inbertsioa izango da! Itzela! Hiru bat aldiz handiagoa 2006an Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza eta Industria sailek I+G+Brako izango duten dirua baino! Ez dirudi oso zentzukoa. Ez naiz ordea horrela pentsatzen duen bakarra. Felix Goñi, EJko ikerketa-zuzendaria izandakoak oso grafikoki adierazi du proiektuaren desegokitasuna duela hilabete batzuk iritzi-artikulu batean. 300 milioiko ikerketa-zentro batek inguruan 30 milioiko 10 zentro behar ditu eta 30 milioiko bakoitzak 3 milioiko hamar zentro behar ditu. EAEn 3 milioiko 2 zentro baino ez dauzkagu!

Egia da autonomia izan dugunez gero guztiz irauli egin dela I+Garen esparrua. Alor horretan egindakoa hutsaren hurrengoa izatetik, Estatuko batez besteko ahalegina aixe gainditzera ailegatu gara eta Europarako konbergentzia helburu lorgarri jarri dugu. Alabaina, Euskal Zientzia eta Teknologia Sistemak (EZTS) ahulezia nabarmenak ditu, bere gaztetasunaren eta jarritako lehentasunen ondorioz. EZTSk 25 urte baino ez ditu, gure unibertsitaterik handienak, EHUk, adina. EZTS anitza izanik ere, zentro teknologikoak izan dira oinarrietako bat eta garapen eta bilakaera handia izan dute. Horrek, ikerketa aplikatuan, garapenean eta teknologia-transferentzian ahaleginik handiena egitera ekarri du, oinarrizko ikerketa maila apalago batean gelditu delarik, unibertsitatean egiten dena batez ere.

Horratx, EZTSren ahulezietako bat: oinarrizko ikerketan eginiko ahalegin apala. Oinarrizko ikerketarako azpiegituretan inbertitu beharra dago, alajaina. Donostiako DIPCen edo Leioako Biofisika Unitatearen moduko ikerketa-zentro txiki eta bikainak sortu behar dira, oinarrizko ikerketan ere sarea osatzeko Euskal Herrian puntan egon gaitezkeen alorretan edo interesgarriak jotzen direnetan. Horiek sendotzen direnean, has gaitezke zentro handiagoak diseinatzen eta, azkenik, nahikoa masa kritiko eta jakintza-sare eratu denenean pentsa liteke makroazpiegiturak eraikitzean.

Bigarren ahulezia pertsonekin du zerikusia. Batetik, gazteen artean bokazio zientifikoak maldan behera doaz. Unibertsitateko lehen mailako matrikulek oinarrizko zientzietan etengabeko beherakada pairatu dute atzen hamar urteotan. Adibidez, Donostiako Kimika Fakultatean (EHUko ikerketaren ikurra berau) lehen urtean matrikulatutako ikasleen kopurua 40tik behera dabil atzen urteotan eta Leioako Zientzia Fakultatean 2005-2006 kimika zientziatan lehen ikasturtean matrikulatutako ikasle-kopurua, 1995-96ean matrikulatutakoen % 29a baino ez da izan. Antzeko egoera bizi dute fisikak, matematikak eta natur zientziek. Egoera horrek arrisku bizian jartzen du EZTS, egun lanean ari diren ikerlariak ordezteko edo sortzen diren ikerlari-plaza berriak betetzeko ikerlari gazte nahikoa ez dagoelako eta, gainera, nondik aukeratzea ez dagoenez, kalitateri ere kalte egiten zaio. Datu soil bat: bikaintasunezko ikerketa-talderen batean atzerriko ikerlariak % 40ren buelta dabiltza jada. Hori ez da txarra izatez; adierazle ona aitzitik, gure sistemaren erakargarritasunaren neurria ematen duelako. Alabaina, ikerlari horietatik gehienak doktorego-ikasleak edo doktoretza osteko bisitariak dira, ikastera datozenak batez ere. Ondorioz ekarpen txikia eta iragankorra egingo diote gure EZTSri.

Bestetik, EZTSko ikerketa egiturarik handiena den EHUko irakasle/ikerlarien adin-profilari erreparatzen badiogu, datu kezkagarriak ageri dira: irakasleen ia bi herenak 40 eta 55 urte bitarteko adina du, gazteagotik gutxi eta zaharragotik gehixeago dutenak. Agerikoa da, irakasle horiek jubilatzeko adinera iristen direnean sortuko den adin- eta esperientzia-etena, ez baita ordezkapen mailakatua posible izango. Ikerketa-ekipoetan pilatuta eskarmentua, lidergoa, harremanak eta jakintza galtzeko arriskuan egon daiteke ordezkatzaileak halabeharrez gazteegiak izan daitezkeelako.

Hirugarren ahulezia gizartean bertan dago. Zientzia eta teknologian oinarrian dituen gizartean bizi gara, baina kultura zientifiko eta teknikoarekiko gure gizarteak duen jarrera nahikoa epela edo mesfidatia da. Horrela adierazten dute FECYTek 2004an eginiko inkesta baten emaitzek: EAEko herritarron zientziarekiko interesa Estatuko herritarren interesaren batez bestekoaren azpitik dago eta atzen tokietan gainera (Bidenabar, 2005eko Eurobarometroaren arabera Estatuko herritarren zientziarekiko interesa Europako Batasunekoen batez bestekoaren azpitik dago). Ez da datu ona, I+G+Bn egiten diren inbertsioek gizartearen oniritzia behar dutelako baldin eta iraunkorrak eta etengabeak izan nahi badute.

Argi dut EZTSaren jasangarritasuna eta bikaintasuna arestian aipatutako hiru ahulezia nagusi horiei erantzun eta konponbide egoki eta etengabea emanez etorriko direla, ez ordea balizko makroproiektu distiratsuen arrastotik.

Inoxente, inoxente, txakurrak buztana tente!

2005-12-28T16:13:00.000+01:00

Ez nator inori ziria sartzeko asmoarekin abenduaren 28a izanik ere. Komunikabideetan zientziak izaten duen tratamendua hobetzen ari den arren, Elhuyarrek eginiko azterketak erakutsi berri duenez, arrain ederrak saltzen dizkigute sarri.

Gaur bertan, Berrian zientzia- eta teknologia-gaiez idazten duen kazetariak diosku pantxo asko Galileo sateliteen lehena ‘gaur Siberiako (Errusia) Baikonur kosmodromotik’ jaurtiko dela.

Duela egun gutxi, Noticias de Gipuzkoa egunkari berriak Aiako Harrien parke naturalari buruz ziharduelarik hauxe zion argazki oinean: ‘Vista del municipio de Aia, situado en el corazón del parque guipuzkoano…’. Ale berak beste perla eder bat ere utzi zigun. Izan ere, Ebro ibaia inbaditzen ari den tigre muskulluak dentsitate handitan pilatzen direla esaten zuen; 200.000 ale metro karratuko hain justu. Lan nekeza 3 bat zentimetro neurtzen duten molusku horientzat.

Neurri eta tamainek sortzen duten nahasmenduaz, adibide polita dut gogoan Egunkaria zenak argitaratutakoa. Atxondoko harrobien auzia zela eta kazetariak lasai asko idatzi zuen sekulako negozioa egiten zutela ugazabek, harri tona bostehun mila milioi pezetatan saltzen zelako. Orduan, gure Inaxio Perurenak harritzarra bizkarreratzen zuen aldiro ‘kilo’ mordoa berdintzen zituela otu zitzaidan.

Deiak bestalde argazki berri baten argitaratu zuen duela urte batzuk, non sekulako notizia moduan zioen Errumanian arriskuan zegoen arrano-mota bat gatibu ugaltzeko gai izan zirela. Zitekeena eta horrela pasako zen baldin eta arrano berezi horren izen taxonomikoa jarri ez bazuten (komunikabideetan gutxitan gertatzen dena bide batez), ‘gyps fulvus, gure sai arre nonahikoa alegia.

Diario Vascon Pakito izurdeari ‘pez’ esan zioten halako batean.

Alabaina, gerok ere ez gara horietaz libratzen. Neronek koordinatu nuen Elhuyar Hiztegi Entziklopedikoaren argazki-oin batean ‘lacerta muralis’ esan genion sugandila ez zen beste pizti bati eta segur asko ez zen izan saldu genuen arrain bakarra!

Hwang Woo-suk

2005-12-24T18:37:00.000+01:00

Zerk bultza dezake pertsona bat iruzur egitera? Are gehiago bere kideek zorrotz aztertu eta miatuko dutela dakien zientzialari bat? Ospea? Ez luzerako, horratio. Hasieratik jakitun egonik mendeko aurkikuntza gezurretan iragartzen ari zela, zerk bultzarazi zion bere burua engainatzera? Gauzak ondo eginez, terminologia eta metodologia egokiak erabiliz, aurretik alorrean aritu izanak, Scienceko ikuskatzaileak engainatuko zituela bazekien. Baita lortu ere. Zergatik hasi zen gezurraren bidea eginez? Presioa? Emaitzen presioa? Dirua bildu beharra ikerketan jarraitzeko? Arrazoiaren zati handi bat, hain segur. Sciencekoei ziria sartuta ere. Bazekien jakin, mundu osoko zientzialarien eta komunikabideen begiradak erakarriko zituela, giza enbrioien klonazioa ez baita ahuntzaren gauerdiko eztula! Harrokeria? Osagaietako beste bat. Zientzialarien arreta ekarriz gero, besteek ere berak egindakoa errepikatzen saiatuko zirela bazekien. Zergatik ba amildegiaren ertzera hurbildu eta jausgailurik gabe oreka-jokotan hasi? Eta horrela gertatu da saiatu egin dira eta baita berarekin lanera joan ere. Heroi izan nahi al zuen? Heroiaren oinarriak pitzatzen hasi ziren apurka, enbrioiak lortzeko usatutako manera ez etikotik hasita pitzadurek erraldoiaren buztinezko oinarriak desegin dituzte eta Hwang Woo-suk damuaz beztituta komunikabideetan ikusi badugu ere, pena gutxi eman digu, osasunarekin eta esperantzarekin ezin baita jokatu.
Alabaina, bera izan al da hobendun bakarra?

Kioto, lobiak eta estatubatuar eredua

2005-12-09T10:31:00.000+01:00

Londresen nabil zubi-segidaren oparraldia pasatzen. Giroa hotza, euria tarteka eta hiri handien zurrunbilo etengabea. Batetik bestera joateko, lurrazpiko bidaia luzeak. Metroa gainezka, ezin eseri, ezin leitu, nahiz eta batzuk habilitate ederra erakutsi irakurtzeko zutik, sardinen moduan joanda, jendearen presiopean. Hiri handia gero, gauza ikusgarriak gozatzeko, jende-aldra deigarriekin harritzeko,nahi den hori aurkitzeko edo erosteko, egun batzuk pasatzeko ez ordea bertan bizitzeko. Errukia damaidate egun bat joan eta bestea etorri, etxetik lanera eta lanetik etxera bizitza erdia lurpean pasa behar duten horiek guztiek. Gerok txoko politak, Natural Science Museum, Tate Galery, British Museum edo antzekoak baino ez ditugu gogoan; ahaztu egiten zaigu hiriaren atzekaldea, ezkutua, zikina, ez horren kosmopolita. Ez da zentrotik asko urrundu behar, Dockslands Light Railway hartzea eta London Tower tradizionaletik Canary Wharf city modernista eta eder berrira joatea baino ez da egin behar. Bidean izango duzu ikusgai.
Atzoko The Guardianek ekarri zuen berria. Greenpeacek lortutako dokumentu batzuk diotenez Kiotoko protokoloa betetzeko Europako Batasunak duen politika irmoa okerrarezteko estatubatuar eredua esportatu nahi dute. Petrolio-konpainiek finantzatutako lobi sendoa eratu eta horrek Europako gobernuei presioa egitea hartutako erabakietan atzera egiteko eta Kiotoko protokoloarekin dagoen konpromiso irmoa leuntzeko. Estatu Batuetan sistemak funtzionatu egin zuen. Lobiak Klimari Buruzko Zentzuzko Politika Europarrerako Koalizioa izena izango luke. Greenpeacek joan den urtarrilean idatziko e-postako mezu bat eta powerpoint aurkezpen bat atzeman ditu eta hortik azaleratu da auzia.
Kezkatzekoa bada, harritzekoa ez bada ere. Jakina da AEBk munduko energia kontsumitzailerik handiena direla eta bertako administrazio errepublikarrak ez duela Kioto babesten, besteak beste petrolio-konpainiek finantzatu dituztelako Bushen kanpainak. Berotze globala eta aldaketa klimatikoa ere zalantzatan jartzen dute eta horren besterako ez dela aldarrikatzen dute. Zientzialari batzuk ere ikuspegi hori dute. Estatubatuar lobien lana bi norabideetan joan da. Batetik, politikoak 'erosi' dituzte eta, bestetik, iritzi publikoa landu dute aldaketa klimatikoa ez dela gertatzen ari dioten informazio 'zientifikoaren' bidez. Erne beraz!

The Guardianen informazioa segidan.

Oil industry targets EU climate policy

· US lobby seeks to derail Kyoto measures
· Documents show plan to sway post-2012 agenda

David Adam in Montreal
Thursday December 8, 2005
The Guardian

Lobbyists funded by the US oil industry have launched a campaign in Europe aimed at derailing efforts to tackle greenhouse gas pollution and climate change.
Documents obtained by Greenpeace and seen by the Guardian reveal a systematic plan to persuade European business, politicians and the media that the EU should abandon its commitments under the Kyoto protocol, the international agreement that aims to reduce emissions that lead to global warming. The disclosure comes as United Nations climate change talks in Montreal on the future of Kyoto, the first phase of which expires in 2012, enter a critical phase.

The documents, an email and a PowerPoint presentation, describe efforts to establish a European coalition to "challenge the course of the EU's post-2012 agenda". They were written by Chris Horner, a Washington DC lawyer and senior fellow at the rightwing thinktank, the Competitive Enterprise Institute, which has received more than $1.3m (£750,000) funding from the US oil giant Exxon Mobil. Mr Horner also acts for the Cooler Heads Coalition, a group set up "to dispel the myth of global warming".
The PowerPoint document sets out plans to establish a group called the European Sound Climate Policy Coalition. It says: "In the US an informal coalition has helped successfully to avert adoption of a Kyoto-style program. This model should be emulated, as appropriate, to guide similar efforts in Europe."

During the 1990s US oil companies and other corporations funded a group called the Global Climate Coalition, which emphasised uncertainties in climate science and disputed the need to take action. It was disbanded when President Bush pulled the US out of the Kyoto process. Its website now says: "The industry voice on climate change has served its purpose by contributing to a new national approach to global warming."

In January Sir Robert May, the former government chief scientist who stepped down as president of the Royal Society last week, warned in the Guardian that US lobby groups with links to the oil industry were turning their attention to the other side of the Atlantic. He wrote that a "lobby of professional sceptics who opposed action to tackle climate change" were targeting Britain because of its high profile in the debate.

Countries signed up to the Kyoto process have legal commitments to reduce greenhouse gas emissions. Oil and energy companies would be affected by these cuts because burning their products produce most emissions.

The PowerPoint document written by Mr Horner appears to be aimed at getting RWE, the German utility company, to join a European coalition of companies to act against Kyoto.

The document says: "The current political realities in Brussels open a window of opportunity to challenge the course of the EU's post-2012 agenda." It adds: "Brussels must openly acknowledge and address them willingly or through third party pressure."

It says industry associations are the "wrong way to do this" but suggests that a cross-industry coalition, of up to six companies each paying €10,000 (£6,700), could "counter the commission's Kyoto agenda". Such a coalition could help steer debate, it says, by targeting journalists and bloggers, as well as attending environmental group events to "share information on opposing viewpoints and tactics".

RWE says it met Mr Horner earlier this year but that they have not taken the idea forward.

In the email, dated January 28 this year, Mr Horner describes Europe as an "opportunity". He says it "would be like Neil Armstrong, it's a developing untapped frontier". He adds: "US companies need someone they can trust, and it's just a den of thieves over there."

urrutiko intxaurrak

2005-12-03T14:23:00.000+01:00

urrutiko intxaurrak, originally uploaded by inaki irazabalbeitia.

Intxaurrak urrutikoak bihurtuko zaizkigu aurki, antza denez. Le Monde egunkariak oso erreportaia interesgarria ekarri zuen joan den astearteko alean beroketa klimatikoaren inguruan. Bertan besteak beste, intxaurrondoak Europan atzera egingo duela beroketaren ondorioz darakusan mapa argigarri hau zekarren. Ez nekien intxaurrondoa tenperaturaren igoerarekiko horren sentikorra zenik?
2080rako bukatuko omen dira Euskal Herriko intxausti, intxaurraga, intxauspe edo intxarraundiagak. Baita bertako intxaurrez eginiko intxaur-saltsa. Sagardotegietako intxaurra oraingo sagarra moduan, urrutikoa ere. Gaur nongoa den jakin nahiko nuke, hala ere. Kasu, sagarrondorik izango al dugu? Eta sagardotegirik?
Artikulu horretan beroketa globalak izan ditzakeen ondorioak erakusten duen mapa eder interaktiboa ere bazegoen. Helbide honetan aurki dezakezue: www.lemonde.fr/web/vi/0,47-0@2-3228,54-715741@51-690189,0....
Gai honi helduta gure hiriburuetan garraioari buruzko jardunaldiak antolatu dira atzen aldian. Bertara joaterik ez dut izan, tamalez. Prentsan argitaratutakoaren arabera garraio jasangarriaren bidean gauza oso intereesgarriak esan dituzte gonbidatutako adituek. Gogoratu garraioa dela Kioto protoloa ez betetzearen erantzule nagusia gure artean. Ardurandun politikoek entzun egingo zituzten, hain segur, adituko al zuten adituen mezua?

Zientzia eta gizartea 2

2005-11-26T09:14:00.000+01:00

Gure gizartearen kultura zientifikoaren adierazle. Aurreko egun batean Euskal Herriko errepideetan barna, Euskadi Irratiko 'Aperitifa' saioa irratian. Leihakietaren garaia, Minutu batean lau galderari erantzun beharra; asmatuz gero, hainbat eurotako botea poltsara. Emakumezko bat telefonoaren bestaldean, ahotsaren tonoarengatik adin batekoa. Galderak banan banan: zein da halako trikitilarien azkeneko diskaren izena? Zuzena erantzuna. Zein da Errealaren atzen fitxaketaren izena? Hau ere asmatu. Gogoan ez dudan estilo bereko beste bat. Asmatu. Laugarrena, atzena: zein da eguzki-sistemako zortzigarren planetaren izena? 'Dirua poltsikoan du' pentsatu nuen nire artean. Leihakidearen dudak eta mudak. Ixiltasuna hariaren beste aldean. Azkenik, zalantzaz 'Merkurio?'… Euroak hegan.
Pasadizo bat baino ez. Oso adierazgarria bestalde!

Zientzia eta gizartea

2005-11-26T09:11:00.000+01:00

Aurreko astelehenean Robotiker ikekerta-zentroaren 20. urteurrenaren karian antotutako hitzaldi-sorta batean izan nintzen. Bazuen, propagradatik ekitaldiak, baina baita mamia ere. Zorionak hasteko.
Besteak beste, Universtitat Pompeu i Fabrako Observatori de la Comunicacio Cientifica delakoaren zuzendaria den Vladimir de Semir izan zen hizlari. Vladimir zientzia dibulgatzaile ezaguna izateaz gain, ardura berezia du Bartzelonako udalaren egituran, Kultura Zientifikorako Komisionatua baita. Alegia, bere lana hiritarren artean kultura zientifikoa bultzatzeko ekimenak antolatu eta sustatzea da. Lehenagotik, ardura bera izan zuen zinegotzi izan zenean. Inbiditan begiratzen diot egoerari. Gure udaletxeetan horrelakorik ez dago. Txikiegiak dira Bartzelonarekin konparatuta. Alabaina, diputazio eta jaurlaritzan ere horrelakorik ez dago eta horiek tamaina koxkoxeago dute.
Egia esan. oraintsu arte garrantzia txikia eman diote gure erakunde publikoek zientziaren gizarteratzeari. Zientziaren dibulgazioa egiteko berariazko laguntza-programa publikoak berriak dira: iaz abiatu zuen bat Gipuzkoako Foru Aldundiak (Aralarren ekimenez esan dezagun, bidenabar). EJko 2006ko aurrekontuetan agertzen da lehen aldiz horrelakorik. Horrek ez du esan nahi erakundeek dibulgazioa lagundu ez dutenik, Jaurlaritzak ETBko Teknopolis programa babestea lekuko, baina ez da egon politika zehatzik. Esaterako, Elhuyar aldizkariak euskaraz egiten delako jaso izan ditu diru-laguntzak, ez zientziaren dibulgazioa egiten duelako.
Vladimirrek aipatutakoaren muina hauxe da: I+G+Bn aurrera egin nahi bada, 'ingurune egokia' sortu behar da. Ingurune horretan jakina gizartearen kontzientzia eta kultura zientifiko egokia dago, besteak beste. Kultura zientifikoa duen gizarteak bultzatuko ditu I+G+Bn inbertsioak egitea, bokazio zientifikoak sortuko dira bere baitan (gure zientzia-sistemaren arazoetako bat bidenabar), baloratu eta juzkatu ahal izango ditu teknolgiak jartzen dituen erronkak eta sor ditzakeen onurak eta arriskuak, etab.
Misiolari lan handia egitea fortunatu izan zaigu alor horretan aurreko urteotan. Lurra uztarako prest dagoela ematen du. Kanpotik etorritakoen predikua lur emakorretan eror dadila!

Espalazioaz gehiago

2005-11-19T18:01:00.000+01:00

Gaurko Paisek dakar berri zehatza. Estatuko 2006ko aurrekontuetan 10,5 milioi euroko diru-partida dago Espalazio-azpiegiturarako PSOEk eta EAJk egin duten negoziazioaren ondorioz. Gogoratu 300 milioiko eraikuntza-kostua izango lukeela! Bestetik, bi administrazioek ez dute finantziazioari buruzko hitzarmena itxi eta hori azpiegitura kudeatzeko eratuko den partzuergoa eratzen denean itxikoa ei da. Prisako egunkariak dioenez partzuergo horretan EHU eta Bizkaiko Foru Aldundia sartuko lirateke besteak beste. Europako xoxen hotsak ere entzu izan dira.
Batzuk somatzen genuen mamua gorputza hartzen ari da. Hemengo erakunde publikoek ere dirutzak jarri beharko dituzte espalazio-azpiegitura eraikitzeko eta horrek zer eragin izango du I+G+Bn usatzen diren funtsetan? Horien kontura izango al da? Ikerketa eta garapenean dabiltzan EAEko agenteak behi meharren garai baten aurrean al daude? Edo, beste alor batetik irtengo da finantzazioak?
Azpiegitura egiteko nahikoa funts lortzea lan zaila izanik ere ez da egitasmo horretan ikuspegi ekonomikotik kezkagarriena. Izan ere, garai batean nik 'polikiroldien sindromea' deitu nuena honekin ere gertatzeko arriskua dago. Franco hil ondoren udaletxe demokratikoak egin zuten azpiegiturazko lehen inbertsiotako bat herrian kiroldegia eraikitzea izan zen. Eraikitzeko diruak biltzen zituzten, Diputaziotik zatirik handienan. Alabaina, kezka eta negarriak gero hasten ziren kiroldegi horien mantentze-kostu handiak dituztela ohartu zirenenean eta udal ekonomian zulo sortzen hasi zirenenan. Kiroldegi bat baino gehiago hondatu zen mantentzeko nahikoa diru ez zegoelako. Espalazio-azpiegiturari ere horrelako zerbait gertatzeko arriskua dago. Izan ere, instalazio horrek lanean irauteko diru-baliabide asko eskatuko ditu bai giza baliabideak baita baliabide materialak ere. Orain arte ez dut deus leitu eraiki ondorengo kostu, diru-sarrera eta erregimen finantziarioari buruz. Horrek asko kezkatzen nau, aurrekoan esan nuenaz gain.

Espalazio-egitura zertarako?

2005-11-08T21:50:00.000+01:00

Aurrekoan ikerketa-egitura txiki eta bikainen egokitasuna kantatu nuen. Susmo batzuk haizatu egin nituen; megaegitura ba omen zetorrela! Eta badator. Zurrumurru-mailan zebilena, Eusko Jaurlaritzak argitaratutako 'Zientzia eta Berrikuntza-sistemaren Liburu Zurian' aditzera ematen zena, urratsak egiten hasi da. Mamutzarrak badu jada izena. Oraindik orain, urriaren 24an, Eusko Legebiltzarreko PSE-EEren taldea ez-legezko proposamena aurkeztu du: Eusko Jaurlaritzari eskatzen dio urratsak egin ditzala Bizkaian espalazio bidezko neutroi-iturria izango duen instalazioa kokatzeko. Makroinstalazio horrek Guggenheimen moduko eragina izango lukeela aipatzen da eta hoteletan eguneko 100 ikerlari/tekonologo egongo liratekeela. Zer nahi duzue esatea? Baserritar akonplejatuaren arrazoiak direla.
300 milioi euroko inbertsioa omen da egin beharrekoa. Felix Goñi Eusko Jaurlaritzako Zientzia Politikarako zuzendaria izandakoaren hitzak usatuko ditut kirtenkeriaren tamaina adieazteko: '300 milloiko zentro bat bizi al da inguruan, 30 milioiko 10 zentro badauzka eta 30 milioiko zentro batek irauten du ingurutan 3 milioiko 10 zentro baldin baditu. 30 milioiko zentrorik ez dugu Euskal Herrian eta 3 milioiko mailako oinarrizko ikerketa egiten duten bi zentro baino ez ditugu' Goñik esan nahi egin nahi denaren moduko zentroak garapen zientifiko eta teknologiko oso handiko eremuetan eraikitzen direla, hor direla eraginkorrak jadanik oinarria egina dutelako. Bat nator analisi horrekin. Nire ikuspegitik bidea 3 milioiko zentroak ugaritzea da, 30 milioiko zentroen oinarria ipintzen joateko eta azkenik etorriko da erraldoia, buztinezko oinak ez dituenean.
Gure zientzialaririk nazioartekoena esaten du Euskal Herrian ez dela epe motzean Nobel saridunik egongo ez dagoelako nahikoa ikerlari- eta bikaintasun-dentsitaterik (nik eransten diot hemen ez dela biziko ados nagoela, baina munduan zehar dugun horietako zientzialari bikainetakoren bat toki egokian eta une egokian egon daitekeela). Bada irizpide bera aplika dakieke ikerketa-instalazioei, gutxi dagoen tokietan (tradizioz zein kopuruz) ezin da bikaintasunezko erraldoia eraiki egun batetik bestera munduko diru guztia mahaiaren gainean jarrita ere. (jarraitzeko)

DIPC

2005-11-01T21:39:00.000+01:00

Donostia International Physics Centre delakoaren akronimoa. 4 orrialde gaur Gipuzkoan gehien saltzen den egunkarian. Marka da gero! Merezi duenik ez dut ukatzen, are gehiago irailean Einsteini buruz antolatutako kongresu bikainaren ondoren. Alabaina, ez ote da gehiegi? Zientziari toki gutxi eskaintzen ohi dioten komunikabideetan, eta gutxi eskaintzen dio egunkari horrek (adibidez, zientzia-atal finkorik ez du), horrelako oparotasuna interesatua iruditzen zait, ez fede onekoa. Zer egingo diogu, fidakaitzak gara eta?
Izarrak agertzeak on egiten dio zientziari, gazteak zientziara erakartzeko balio dezake; gizartea harro sentitzen da horrelako zientzialariak ditugulako; marketin ona izan daiteke, baina zientzia-jarduna hori baino gehiago da, baita Euskal Herrian ere, eta hori ez da horren sarri agertoki horietan ikusten. Zientzia txikia ere ikusi nahi dut, unibertsitateko, ikerketa-zentro edo enpresetako laborategietan egiten dena eta pertsona normalgoek egiten dutena: Hangoa eta hemengoa. Izan ere, alor horretan urruneko intxaurren hotsa bertakoena baino ozenagoa da sarriegi.
Ez pentsa DIPCren kontra nagonik. Ezta hurrik eman ere! Eredu dela esango nuke. Gauzak nola egin behar diren erakusten du. Eragin eta ospe handiko zentro bikain txikia da. Ez du inork liluratzeko moduko itxurarik, baina eraginkorra da, ispilu da, iman da. Txikitasunean handia da. Hori da gure zientzia-ikerketazko gure etorkizunaren oinarria: zentru bikain, eraginkor, txkiak. Txikia ederra da baita zientzian eta ikerketan ere. Gurearen tamainako herri batek horrelakoak horni ditzake giza zein diru-baliabidez. Malgutasunezko sarea sor daiteke horrela dozenerdi batekin eta munduan, guk aukeratzen ditugun, alorretan erreferentzia izan. Izan ere, aukeratu egin behar dugu non eta nola jo nahi dugun.
Urrutiko intxaurren hotsa hurbiltzen ari zaigu, makroinstalazio zientifiko baten mozorroaz jantzita. Madril aldean negoziatzen ari omen dira batzuren batzuk. Handiaren distirak itsutu ditu. Erratuta dabiltza nik uste. Dinosauru eskleriotiko diru-gozea ekar dezakete eta guk ugaztun arin eta gose-urria behar dugu zientziaren gailurrean egon nahi badugu bederen. Gurean estrategiko txikiaren ugaritasuna da, ez handiaren bakartasuna.

Unibertsoaren altxorra

2005-10-31T17:24:00.000+01:00

The Planetary Report-en atzen aleari begiratu ematean (september-october, 2005, www.planetary.org) astronomiazko hiru berritxorekin egin dut topo. Apika, banan-banan hartuta ez zuten nire arreta gehiegi hartuko, baina hirurekin elkarrekin tupust egiteak irakurraldian geldialditxo bat egitera behartu nau. Pluton baino haratago Eguzkiaren orbitan dabilen gorputz bat aurkitu dute; 2003 UB213 deritzo eta Kuiperren gerrikoko beste bat izango litzateke baldin eta gure sistemako 9. planeta baino masa handiagoa izango ez balu. Hainbatetan postulatutako eta inoiz aurkitu gabeko X planeta ote?
Bestetik, Zisnearen konstelazioan planeta bat aurkitu dute. Atzen hamarkadan aurkitutako exoplaneten konstelazioan beste bat. Apenas berri laburra zientzia-berrien artean. Alabaina, orbitatzen duen izarrak sistema hirukoitza osatzen du beste birekin batera: HD 188753 hain justu. Izarrok ez daude elkarrengandik oso urrun, Saturno eta Eguzkiaren arteko distantziaren parekora. Planeta Jupiter baino apur bat handiago ei da eta planeten sorrerari buruzko teoriaren atal bati erronka jarri dio.
Hirukote bat protagonista gure hirugarren istorioan. Asteroideak kasu honetan. 87 Silvia asteroidea ez dabil bakarrik asteroide-gerriko nagusian. Bi lagun dauzka eta sistema hirukoitza osatzen dute. Silvia asteroide handienetako bat da (280 km-ko diametroa) eta Rea Siilvia Erromako sortzailearen amari sor dio izena. Hortaz, bi lagunen grazia, Romulo (18 km) eta Remo (7 km).
Mugarik ba al du unibertsoko misterioen altxorrak? Ez da gogoeta sakona, ezta berria ere, baina… gertatutakoa.

Ikatza, kimika eta usaina 3

2005-10-18T21:27:00.001+02:00

Bueno txondor-lanak larunbatean bukatu nituen. Arratsaldean atzen bi zuloak tapatu nizkion eta itzaltzen hasi zen. Iganderako ez zela guztiz itzalita espero nuen eta horrelaxe izan zen, goizean bi zulotxo su agertu ziren. Iduri gehiago bota eta utzi. Arratsaldean plastiko batez estali nuen, astean zehar gehiegizko euriaz babesteko. Datorren aste buruan aterako dut ikatza. Zenbat zaku? Ez dakit, hamabost bat espero ditut. Eta ilintxa? zaku bat edo beste. Esango dizuet eta argazkiren bat ere jarriko ditut sarean

Taikoinautak itzuli dira osorik eta pozik. Estatubatuar era jatorrenean deskapotagarrian paseatu dituzte jendez eta txaloz bestetako etorbideetan zehar.

Ikatza, kimika eta usaina 3

2005-10-18T21:27:00.000+02:00

Bueno txondar-lanak larunbatean bukatu nituen. Arratsaldean atzen bi zuloak tapatu nizkion eta itzaltzen hasi zen. Iganderako ez zela guztiz itzalita espero nuen eta horrelaxe izan zen, goizean bi zulotxo su agertu ziren. Iduri gehiago bota eta utzi. Arratsaldean plastiko batez estali nuen, astean zehar gehiegizko euriaz babesteko. Datorren aste buruan aterako dut ikatza. Zenbat zaku? Ez dakit, hamabost bat espero ditut. Eta ilintxa? zaku bat edo beste. Esango dizuet eta argazkiren bat ere jarriko ditut sarean

Taikoinautak itzuli dira osorik eta pozik. Estatubatuar era jatorrenean deskapotagarrian paseatu dituzte jendez eta txaloz bestetako etorbideetan zehar.

Ikatza, kimika eta usaina 2

2005-10-12T20:41:00.000+02:00

Gaur txondorraz gutxiago eta Nobelsariez gehixeago berrituko gara. Txondorra badoa, azkar gainera. Iganderako ez eta, hain segur, ostiralerako egongo da bukatuta. Zuloak oso baxu ditut eta alde batetik, hegoaldetik jakina, oso-oso bajatuta dago. Ia egosia beraz. Kontu hartu, kea urdin darienean, zuloak itxi eta berriak apur bat beherago itxi. Haize harroak sute txiki pare bat eragin dizkit, honez gero..
Sarri, Nobel sariak ematen dituztenean Suediako Akademiak emandako arrazoiak entzuten ditugunean askorik ez dugu ulertzen eta lehen bezala gelditzen gara, ‘nonbait lan ona egin dute’. Aurtengo fisikazkoa kategoria horretan sartzen da. Fotoiak banan-banan kontatzeko oinarri teorikoak jartzea (Glauber) bitxikeria deigarria izan daiteke; laser-espektroskopiari (Hall eta Hansch) jite ‘serioagoa’ hartze zaio. Alabaina, horien atzean dagoen Fisika atzamarren artetik doakit ihesi eta hor dagoke sarituen lanaren handitasuna.
Nobel sariak metatesiak saritu ditu. Kasu, itxura bereko berbatzarra bada ere, metastasia ez nuke ezagutu nahi! Eremu ezagunagotan sartzen ari naiz. Atzen beltzean, katalizatzaile organometalikoak olefinei aplikatuta selektibitate oso handiko sintesi-erreakzioak lortu dira. Bide berri bat laborategian molekula konplexuak sintetizatzeko ahalik eta alboproduktuen kantitate txikienarekin. Neroni bezalako kimikari organiko batentzat, oso esaldi argia, nahiz eta metatesiaren xehetasunak (erreakziobidea) ezagutu ez, Yves Chauvin-en sariarena jakingarria da. ‘Die Makromoleculare Chemie’ aldizkari ez horren ospetsuan frantsesez argitaratutako artikulu batengatik eman diote saria. Zientzian dena ez da ingelesez (ala ez zen 1970an?). Metatesiaren erreakziobidea proposatzea ez da lan makala horratio!. Robert Grubbs eta Richard Schrock izan dira gainerako sarituak. Deus ez esaten didaten izenak, bidenabar.
Medikuntzako sariaren arrazoia mundu guztiak ulertzeko modukoa izan da, bereziki ultzera izan duten gaixoek. Tripa-zorriak jotzen duenean, babarrun-jana ederra egin dezakete ‘Heliobacter pylori’z betirako ahaztuta. Konturatu al zarete bakterioaren bi lehen letrek osatzen duten sigla? Ondo baino hobeto dagokio xomorrotxo etxekalteari! Biba zuek Warren eta Marshall! Horren entenditzekoa ez dena, saria emateko hogei urte pasa behar izatea. Nobel sariek badituzte ohiturak eta presa falta horietako bat da. Hala ere, tripako minekin bukatzeko sendabideak arauak haustea merezi zukeen.
Efemeridea: gaur hamar urte Eguzkiaren moduko izar baten lehen exoplaneta aurkitu zuten. Gauza handia orduan, ohiko berri orain.

Ikatza, kimika eta usaina

2005-10-10T10:03:00.000+02:00

Larunbatean hasi nintzen txondorra kargatzen. Egurra lehenagotik ekarrita neukan: Lizartzako zerrategitik norteko haritzako mozkinak. Sei rollo! Gutxiagorekin ez omen ziola portea merezi. Batekin nahikoa nuen! Mila bat kilo egur; nahikoa nuen, baina…’Egur gehiago, gerran gaude eta!’ Groucho Marx-en hitzetan . Motozerrarekin neurrira moztu, zatiren bat trangan pitzatu eta txukun pilatu.
Txondorra zuzen kargatzeko ez dut alkaterik erabili, txikia baita (metro eta erdi inguru altueran) eta su-etxea xuxen eta artez egiteko tentu apur bat baino behar ez baita. Su-etxearen inguruan egur-puskak pilatzen dira; lodienak barne aldean, mehexeagoak gero eta meheenak, zotzak, azkenik. Lan pixka bat izan dut egur-meta ahalik eta zirkularrena egiten. Zirkulu perfektua ez zait atera, 2 πr ez du zirkunferentziak izango, baina…Orbelaz estali, horren gainean iduria zabaldu eta prest dago. Su-etxea zotalez tapatu ohi da, neronek metalezko xafla bat darabilt.
Oraingoa ez da etxean egiten dugun lehen txondorra. 1999an egin genuen lehena. Intxarraundiagako Periko Urruzola ingeniaria eta neroni mandatu-mutila.Hura maisua eta neroni ikaslea: egurra ekarri, ordu txikitan esnatu martxa kontrolatzeko, bestea eraman, …Hura nire lantegia Perikoren eginari so, zalantzak galdetuta eta dena koadernoan idatzita. 2001ean egin genuen bigarrena. Oraingoan kolegak nahiz eta bera, azeri zaharra, gazteari lezio bat baino gehiago eman. 2005ean neroni bakarrik ingeniaria eta mandatu-mutila, dena bat. Periko hurbildu da, jakina. Bart, ‘azkar kargatu dezu!’harriduraz.
Haizea dabil harro. Hegotik eta ekialdetik bereziki. Txondorgileon etsaia. Kontuz ez ibiliz gero, egurra egosi ez eta erre egingo da. Gure lana pikutara! Martxa handiegia zuen goizean txondorrak, su-etxea kargatu eta zulo bakarra utzi diot. Orduz behin edo zuloa itxi eta beste toki batean beste bat zulatuko dut.
Bien bitartean, ijito-usaina ezin izango dut gainetik kendu!
Ikazkintza prozesu kimiko interesgarria da: materia organikoa baldintza oso anaerobioetan, erre (egosi) edo transformatu egiten da ikatz, karbono alegia, bihurtuz. Anaerobiotasuna galtzen bada, oxigeno gehiegi badago, karbono(IV) oxidoa eta ura baino ez dugu erdietsiko.
Gaur, Nobel sariez idaztekoa asmoa nuen. Beste batean izango da!

Ezkea ilargiyan bizi!

2005-09-28T09:41:00.000+02:00

Baina, itxuraz, horixe egin nahi dute munduko potentzia handiek. Joan den astean NASAk 2018an gure satelitean lau astronauta jarri nahi dituela iragarri zuen. Bestetik, datorren urrian Txinak bi taikonauta espazioratuko dituela iragarri du; bigarren aldiz gizakiak espaziora bidaliaz. Gauza jakina da Txinako espazio-programaren helburu nagusietako bat taikonautak ilargiratzea dela.
Estatubatuarrak 1972an joan ziren gure satelitera azkeneko aldiz. Apolo teknolgia erabili zuten, behin bakarrik erabil daiteken ontziarena hain justu. Harez gero, behin eta berriz usa daitezkeen transbordoreen aldeko apustua egin zuten. Apustua errena izan da neurri handi batean, transbordadoreek izandako arazo eta istripuen kausaz. Ondorioz, NASA, sarri, teknologia sobietar zaharraren menpekoa da pertsonak espazioan jartzeko. Soiuz errusiarrak zahar eta seguruak egon izan ez balira, Nazioarteko Espazio-estazioarenak egin zuen! Ilargira berriz joateko ontzi guztiz berria diseinatu beharko du NASAK. Apolo zaharren eta transbordadoreen kontzeptua uztartuko dituen bidea jorratuko omen dute. Gustatuko litzaidake egia izatea eta gizakia berriz ere Ilargian saltoka ikustea. Zaila ikusten dut, ordea. Teknologia ez da arazoa. Kostua bai! 100.000 milioi dolar behar omen dira. NASAren urteko aurrekontuak 15.000 mila dolar pasatxo dira. Beraz, sei urtetako aurrekontu osoa horretara jarri beharko litzateke. Atera kontu! Ez dut oso posible ikusten. Ez gaude gerra hotzean. Ez dago 'nazioaren' ospea jokoan. Ez da orduko giroa. Gogoan dut NASAko goi-kargu bati 1960ko hamarkadaren hasieran galdetu ziotenean Ilargian zer espero zuen aurkitzea erantzun zuena: 'Russians!'. Arrago hori gabe, nekez emango dizkio AEBko Kongresuak NASAri nahikoa sos.
Espazioaren esplorazioa nazioarteko lankidetzarako esparru ikusten dut nik. Behar diren baliabide itzelak biltzeko, espazioaren desmilitarizazioa bermatzeko eta espazio-esplorazioaren onurak eta emaitza zientifikoak mundu guztiarenak izateko, besteak beste.
Ilargira joango gara berriz ere. Bandera batenpean ez eta askoren itzalean baizik.

Unibertso geldikorra

2005-09-20T20:47:00.000+02:00

Hermann Bondi hil berri zaigu. Berak Fred Hoyle eta Thomas Goldekin batera unibertsoa geldikorraren hipotesia eratu zuen. Hiruen artea Fred Hoyle dateke jendartean ezagunena, nortasunez polemika-zalea izanik, eta zientzia-dibulgazioa ere egiten zuelako komunikabideetan sarri agertzen baitzen. Dena dela, askok bestela uste arren, unibertso geldikorraren teoria ez zen Hoyleren lana soilik izan.
Unibertso geldikorraren teoriak dio unibertsoa denboran zein espazioan aldaketarik gabe irauten duela, alegia, hasierarik eta bukaerarik ez duela. Hipotesi hau kontraesanean dago egun astrofisikari gehienek onartzen duten Leherketa Handiaren teoriarekin. Bidenabar, Fred Hoylek eman zion goitizena. Leherketa Handia hasiera izan zen eta unibertsoa, printzipioz, etengabe hedatzen ari da eta azkenik heriotz termikoa etorriko zaio. Astroak elkarrengadik horrenbeste urrunduko dira non unibertsoaren tenperatura zero absolutura hurbilduko den. Aldaera bat badu ideia horrek. Izan ere, batzuen ustez hedapenak muga bat erdietsiko du eta uzkurtzen hasiko da hasierako egoera iritsi arte eta hortik aurrera.
Ez daukat nik juzkurik eta jakinduriarik esateko zeinek duen arrazoia, baina Leherketa Handiaren aldeko frogak gero eta nabarmenagoak dira, hondoko mikoruhineko erradiazioa dektektatu izana esaterako. Dakigunez oraingoz Big Bangak dakiguna azaltzeko balio du, jakinaren gainean egonik oso gutxi dakigula. Adibidez, unirtsoaren masaren % 5 baino materia arrunta izanik ze ote dira gainerako portzentaia osatzen duten materia eta energia iluna. Etorriko dira berriak!
Alabaina, ospe eta ohore Bondiri! Oker egoteak ez dio bere ekarpenari mailarik kentzen.

Annus Mirabililis eta 4

2005-09-08T13:53:00.000+02:00

Bukatzen ari da. Gaur kale egingo dut lau hitzalditan eta benetan pena handia ematen dit Gerald Holton-ena ez entzutea. Clintonen zientzi aholkularia izandako zer esateko interesgarria izango du hain segur.
Clifford Wiil atzo bezain ondo erlatibitate orokorraren inguruan aritu zaigu. Horren inguruna duela 30 urte arte ikerketa teorikoa egiten zela nagusiki azpimarratu zuen, egun ikerketa esperimentala da nagusi. Erlatibitate orokorrak lau erronka ditu aurrera begira: zulo beltzak, grabitate-uhinak neurtzea, eskala txikian (atomo maila) egokian den eta gauza bera eskala handian (unibetso mailan)
Pedro Pascualek Einsteinen lan inportanteentzat jo zituen 1916an fenomeno erradiatib espontanoei eta induzituei buruz idatzi zituen lanak besteak beste maserraren eta laserraren oinarri teorikoa ematen duenak.

Annus Mirabililis 3

2005-09-08T09:02:00.000+02:00

Asteazkena bikaina izan da. Hizlari trebeak eta itzaldi interesgarriak. Informazio kuantikoaz eta ordenadore kuantikoez aritu zaizkigu bi lehen orduetan. Telegarraio, egoera elkartxilikordatu eta antzekoei buruz entzuten dudanean zientziaz ez, magiaz baizik, ari direla iruditzen zait. 'Beraiek ulertuko al dute?' galdetzen diot nire buruari. Igancio Cirac zein Anton Zeilinger saiatu zaizkigu alor horren zoko-mokoak argitzen.
Fernando Yndurain komunikatzaile aparta dela demostratu du. Eskola zaharrekoa Lehn bezala edo zaharragokoa akaso gardenkiak eskuz idatzita ekarri baititu eta aterki bat baliatu du pantaila seinalatzeko. Aurkezpena egin dion CSICeko lehendakariordeak, aldiz, bidaia aprobetxatu eta politika ere egiteko profitatu du aukera modu lotsagarrian. Yndurainek esandakotik bi ideia aterako nituzke: 1922an Einstein fisikariaren gainbera hasten dela eta fenomeno mediatikoaren hazkundea eta orduz gero fisikaren aurrerapen nagusiak ignoratu egin zituela.
Sheldon Lee Glashow zaldun zahar baten manerekin eremu-teoria bateratuez aritu zitzaigun. Atarikoan egun zoragarri batzuk pasa dituela azpimarratu zuen egindakoak aipatuz. Ibarretxe lehendakariaren (The president of the Basque Republic bere hitzetan) irekiera-hitzaldia goraipatu zuen: I would like to have in my country (AEBtan) politicians of such level of wisdon. Txalo-zaparrada jaso zuen. Soken teoria gogor astindu zuen, aurreikuspenik egiteko gaitasunik ez zuelako. Supersimetria, ordea, ideia ontzat jo zuen eta LHC superazeleragailuan horren aztarnak akaso aurkituko direla gaineratu zuen.
Antony Hewish lagun zaharra izan genuen ondoren, Elhuyarren 25 urteurreneko hitzaldian bezala pulsareen haritik tiratu zuen, maisuki gainera. Pulsareen neurtroi izarrak, neutroi-geruza izango luke gainazalean, bose-einstein kondetsatuta ondoren eta quark zopa, apika, gunean.
Clifford Will ere komunikatzaile aparta eta Einsteinek arrazoi zuela frogatzeko eginiko esperimentuez aritu zen. Tartean datu bitxirik ere eman zigun, Casablanca filmeko kantu famatuaren lehen bi bertsoetan Einstein aipatzen dela. Baita kantatu ere!

Annus Mirabilis 2

2005-09-07T17:29:00.000+02:00

Hirugarren egunean ari gara gaur. Egia aitortzeko kuluxkari bat edo beste ez egiteari nekez eutsi ahal izan diot. Hizlariek errurik ez! Bart berandu oheratu izana baizik. Kongresuaren antalatzaileak, hizlariak eta gonbidatuak bertan. Gonbidatuen artean Andoni Egaña. Postreetan bertsolaritzari buruzko erreportaia llabur baten ondoren, mikrofonoaren aurrean paratu zen. Bertso politak egin zituen Nobel saridunek botatako gaien inguruan. 'Zulo beltzak eta materia iluna' bota zion batek, txisparekin bukatu zuen lana, bertsolariak mahaian jartzen direnean jan eta edanean zulo beltzen modukoak direla bota zuenean. Xabi Paiak egin zion ingelezko itzulpena, oso ondo alajaina!
Jean-Marie Lehnek ez ditu teknologia berriaren baliabideak usatu eta gardenkiez eta proiektagailuz hitzaldi interesgarria eman du dotore. Kimikaria izanik oso gertu sentitu dut. Gustatu zait nola egin duen bere aurkezpena bera 'The matter that matters' arduratzen dela esan duenean goiean Rebolok esandakoari erreferentzia eginez. Materia konplexua zen bere gaia eta konplexutasuna lantzearen alde egin du nolabair 'nano'aren uholdeari konportak jarri asmoz
Dudley Herschbach hobe Kalifornian gelditu izan balitz. Txiklea ahotik ateragabeko ingeles moduko zerbaitetaz mintzatu zen, saiorik ere ez zuen egin ingeles azentu estandarragoa erabiltzen, oso errepestu gutxi erakutsita entzuleenganako. Hitzaldia bestetik astuna, haririk gabea, … laster deskonektatu dut.

Annus Mirabilis

2005-09-06T17:51:00.000+02:00

DIPCek Donostian Einsteini buru antolatu duen kongresuan nabil. Jendea erruz, bertakoak eta urrutikoak, gazteak eta ez hain gazteak. Zientzialari-konstelazio deigarria eta inportanteena mamia. Atzo irekiera-ekitaldian harrituta gelditu nintzen argazkilari- eta telebista-kamera tropelaren aurrean. Inoiz ikusi dudan handiena, alde handiz gainera, zientzia-ekitaldi batean. Ibarretxek ingelesek, ustekabe ederra txukun egin baitzuen. Ze ikasia badute Madril aldeko agintari elebakar hantuste horiek!

Atzoko Claude Cohen-Tannoudjik sarrera hitzaldi interesgarria eman zuen Bose-Einstein kondentsatuei buruz. Une batzuetan fisikoegia bertan bildutako gehienentzat eta bere ingeles azentu itxi eta bitxika ez zuen asko lagundu. Frantsesez egin izan balu, erosoago jarraituko genioke apika. Ideia bat atera nuen esandako guztiaren artean interesgarrien: Bose-Einstein kondentsatuen bidez lor litekeela, akaso, tenperatura handiko supereroaleen mekanismoa ulertzea.

Gaur goizekoan Denboraz aritu zaigu Alberto Galindo. Ez du gauza berririk esan. Astuntxoa iruditu zait eta, batzuetan, buruak ihes egiten ziola iruditu zait. Grafiti batean idatzitako denboraren definizioak interesatu nau: Denbora da naturaren moduan gauzak aldi berean ez gertatzeko.

Rafael Rebolo arin eta atsegin ibili da, baina ez du denbora ondo neurtu eta nire ustez, gauza ezagunetan gehigi luzatu da eta, ondorioz, interesgarrien gainetik azkar joan behar izan du: materia beltz edo energia ezkuatuaren gainetik esaterako. Materia arrunta unibertsoaren masaren % 4a baino ez ei da! Non dago Wally!

Amand Lucasen ama hizkuntza frantsesa albo batera laga badu ere, ingeles samur eta ulergarrian aritu da. Orain arteko hitzaldirik interesgarriena. Einsteinek higidura browndarraren mekanismoa azaldu bazuen ere, ez omen zuen inoiz mikroskopioan zehar begiratu nolakoa zen ikusteko!

Fernando Floresen hitzaldira piper egin dut, aitatasunaren ajeak! Rohrer-enera ez naiz joango. Atzen urteotan bi edo hiru aldiz entzun dut Rohrer nanoaz hizketan. Hizlari trebea eta atsegina da, baina too much nano!

katrina urakana

2005-08-30T09:18:00.001+02:00

katrina urakana, originally uploaded by inaki irazabalbeitia.

Oporrak luze jo dute. Asapalditik ez dut ezer idatzi, nagikeria batetik eta ADSL konexiorik eza bestetik. Normaltasunera itzuli gara eta bloggatzen hasi behar berriro!
Katrina urakanaren bi argazki 2005eko abuztuaren 28an. Ezkerrekoa radarrez egina dago. Bidenabar, espazio-esplorazioan ohizkoa bada teknika ez da ordea lurrean. gune iluna hodietako zuloak dira eta azpian Karibeko ura ikusten da.
Eskuinekoa ohizko argazkia da eta begiaren pareta oso ondo ikusten da.

UEU, bestelako garaiak

2005-07-19T10:46:00.000+02:00

Aspaldiko partez eskolak eman behar ditut aurtengo UEUko Iruñeako ikastaroetan. Irunean ia hutsik egin ez badut ere, entzule edo antolaketa-lanetan ibili izan naiz urte askotan. Kimika eta ingurugiroa ikastaroan izango da eta hondakin solidoen kudeaketaz jardungo dut.
Askotxo aldatu dira garaiak orduz gero. Bi asteko jarduna astebetekoa bihurtu da, ikastaro asko bi edo hiru egunekoak izaten dira. Miarritzen eta Eibarren ere ikastaroak egin izanak giroa urritu egin du, dudarik gabe. Atzo, Andres Urrutiak eginiko sarrera-hitzaldi interesgarriaren osteko Luntxean, tristezia-puntua sartu zitzaidan garai bateko jendetza ez zegoela ikustean, edo geroxeago, jantokira sartzeko ilararik ez egotea. Ondo dago egoitzak ugaritza, baina uste dut Iruñea UEUko ikurra izanik, horixe nabarmendu beharko litzatekeela ikastaroetan ere. Ez da aurten gertatu. Datorren urteari begira aztertu beharreko kontua nire irudiko.
Zientziak, gainera, pisu txikia du aurtengoan. Inguratuta gautxedek! esango luke nire lagun teknofilo batek. Bi sail baino ez: kimika eta informatika.

Oporren buelta arte!

Sciencek 125 urte!

2005-07-08T10:14:00.000+02:00

Ez da marka makala! Zorionak! Seguruenik kaleko jendeari galdetuta aldizkari zientifiko baten izena emateko, ematen duten gehienek Science edo Nature aipatuko luketela. Bi aldizkari horiek ez dute soil-soilik lortu komunitate zientifikoaren baitan bertan argitaratu nahi izatea lanaren kalitatearen adierazgarri delako, kaleko jendeak eta komunikabideek ere erreferentzia moduan hartzea ere erdietsi dute.
Science edo Naturen argitaratzea ospe mediatikoa ekar zaitzake, alor batzuetan bereziki, astrofisikan, ekologian, ingurugiroan, paleontologian, genetikan, etab. Pentsa gure artean komunikabideetako berri izaten da euskal ikerlariek Science edo Naturen lan bat argitaratu dutela! Ez da, ordea, berri Journal of The American Chemical Societyn edo Macromoleculesen argitaratzea nahiz eta alorreko aldizkari ospetsuenak izan. Science eta Naturek lortu dute komunitate zientifikoaren esparrua gainditzea, batetik, marketing-lan egoki baten bidez, esaterako, komunikabideei argitaratu aurretik hurrengo alearen edukien berri zehatza eta landua emanez eta, bestetik, ikerketa-lan mamitsuak argitaratzeaz gain dibulgazio zientifikoa ere egiten dutelako. Beren orrialdeetan aditua ez den irakurle interesdunak topa lezake informazio landu eta lisarigarri asko zientziaren garapenaren nondik norakoak ezagutzeko. Ez da ahaztu behar, dena den, aldizkari generalistak direla eta horrek esparrua asko zabaltzen du.

Deep Impact eta Kosmos 1

2005-07-06T09:22:00.000+02:00

Egun batzuren buruan batak loria eta besteak porrota. Egia esan aukeran eman izan balidate Deep Impacten eta Kosmos 1en artean aukeratzeko jakinaren gainean egonda batek bakarrik izango zuela arrakasta, hain segur, Kosmos 1 aukeratuko nukeen. Zergatik? Ez dakit oso ondo esplikatzen; akaso, erromantizismo-puntua da, baina baliabide txikirekin balentria ederra egin behar zuen Kosmos 1ek; bazuen abentura-kutsua ere; gogora ekartzen zuen zientziaren alde erromantikoa Verneren eleberrietan aurki daitekeenna.
Esaera zaharrak dio 'txikerrak handia bentzi leidi; asmoz eta jakitez'. Asmoa eta jakitea izan dute Planetary Societykoek, patuak makur jo ditu ordea.
Segidan Louis Friedmann-ek elkarteko kideoi bidali digun gutuna transkibatzen dizuet interesgarria delakoan.

Dear Members,

We, here at The Planetary Society, are absolutely
energized. The surging support for our solar sail
project from people around the world left us gratified
and so far exceeded our expectations that there is no
way we can call the Cosmos 1 mission a failure.

Still, we can't help but feel profound disappointment
that we never got the chance to test our spacecraft.
The Russian Volna rocket failed in its first stage,
and while we have some tracking data indicating that
our spacecraft may have made it into orbit and even
worked briefly, it would have been a badly wrong orbit,
one that would have caused the spacecraft to re-enter
quickly.

Even as I write this, scientists and engineers in both
the United States and Russia are looking at that tracking
data to establish the fate of Cosmos 1. In Russia, a
commission is being formed to investigate the launch
failure. As we learn the results of these investigations,
we will keep you posted.

Now is not the time to think about what might have been.
We still have a list of accomplishments to be proud of.
We built the first solar-sail spacecraft, one that may
have reached orbit in working condition and ready for its
mission. We conducted the first space mission by a privately
funded space-interest group. With very limited resources,
we created an international partnership of experienced
scientists and engineers who worked together toward an
extraordinary goal. We built a private partnership with a
science-based entertainment company, Cosmos Studios,
based on a shared vision of the value of exploration. We
engaged national space agencies - notably NASA - and won
their respect, then spurred on their programs in solar sailing.
And we certainly captured the public's imagination and
passion for exploring space.

I am proud of our Planetary Society team, Cosmos Studios,
and the spacecraft manufacturers the Lavochkin Association
and the Space Research Institute.

Right now, I want to take a moment to thank each and
every member of The Planetary Society - you made it happen.
I am deeply impressed with the depth of support our members
gave Cosmos 1. It buoyed my spirits when I had to confront
the loss; and it should lift all of us - in The Planetary
Society and everywhere on Earth - to think about what we
can still accomplish, and to set our sights on our next
goal in space.

Together, we make a difference. The exploration of space
becomes not just a symbol of the reach of human endeavor,
but a motivation to create a positive future -
here and on other worlds - for humankind.

Thank you,

Louis Friedman
Project Director, Cosmos 1,
and Executive Director, The Planetary Society

Eguzki-belaontzia eta hiru?

2005-06-22T16:00:00.000+02:00

Abiatu zen Kosmos 1. Kukuak makur jo duela ematen du, satelitea galduta ematen baitu. Dena dela, Planetary Societykoak esperantzaren lehioa zabalik dute oraindik. Historia zuzenean hemen. Astronautikak santurik badu eta fededunak bazerate, kandela batzuk piztu edo otoitz egiozue, neronak, behintzat, ez dute balioko eta.

Bizia, Marte eta terraformazioa

2005-06-22T08:34:00.000+02:00

Lurrean atmosferan dagoen metanoak jatorri biologikoa du, esaterako hausnarkarien urdailetan sortutakoa. Inoiz irakurri dut, atmosferan dagoen metanoaren dentsitate-mapa bat egingo balitz, Indian gainean agertuko litzateke kontzentraziorik handiena.
Hori dela eta, Marten metanoa aurkitzea bizia dagoelaren seinale izango litzateke. Bakterioek sortuko lukete metano hori.
Dartmouth College Office of Public Affairs delakoaren bi ikerlarik Marteko metanoanoaren jatorria ez-organikoa izan daitekeela esan dute berriki Geophysical Research Letters argitaratutako artikuluan. Marten metanoaz gain beste bizi-adierazle batzuk bilatu beharko liratekeela gaineratu dute. Metanoa ez-organikoki sortzeko prozesua honela deskribatzen dute: karbono(IV) oxidoa disolbatuta duen ura olibino harriarekin harremanetan jartzen denean, hidrogenoa sortzen da eta horrek karbono(IV) oxidoarekin metanoa sortzen du. Olibinoa ugaria da Marteko gainazalean bestetik.
Terraformatzeko aukera izan liteke hau, ezta? Nolabait Marten dagoen ura gainazalera likido moduan eraman eta olibinoarekin erreakzionaraziz, berotegi-gas indartsua den metanoa sortuko genuke, Marteren tenperatuta handituko litzateke eta …

Temple 1 kometa

2005-06-21T08:18:00.000+02:00

temple 1 kometa, originally uploaded by inaki irazabalbeitia.

Maiatzaren 30ean Deep Impact zunda Tempel 1 kometatik 31.184.802,5 km-tara zegoen argazki hau atera zionean. Deep Impact-ek askatutako inpaktatzaile batek uztailaren 4an kometa joko du bere gainazalean krater bat utzita. Xehetasun gehiago Elhuyar.Zientzia eta Teknikaren uztaila-abuztuko alean.
Zilegi al dugu kometa inpaktatzea? Zientzialari batzuen ustez ez. Neronek baietz uste dut.

Eguzki-belaontzia 2

2005-06-17T15:06:00.000+02:00

Aurreko batean Kosmos eguzki-belauntziaz idatzi nizuen. Antza, denez datorren asteartean jaurtiko dute atzenerako. Martxoaren hasiaren abiatzekoa zen, baina… Berriak egunero esteka honetan.

Terraformazioa

2005-06-17T14:43:00.000+02:00

Iban Zalduak jarri dit puntua. Terraformazioaz zer berri eta zer iruditzen zaidan! Terraformazioa edo zeruetako gorputz bat, Marte esaterako, Lur bihurtu, alegia, gizakion eta gainerako bizidun karbonodunak bizitzari eusteko moduko toki bihurtu.
Ez da zientzia fikziozko kontua bakarrik, esaterako, Kim Robinson-en Marte gorri, Marte berde eta Marte urdin trilogia zoragarria, zientziarena ere bada eta Carl Sagan moduko zientzialari, dibulgatzaile eta ameslari handiak Artizar terraformatzeko modua proposatu zuen 1960ko hamarkadan. Berririk, ez dut askorik duela urte batzuk Marteren tenperatura igo eta poloetako izotza urtzeko CFCak proposatu zutela dut gogoan. Karbono(IV) oxidoa lurrinduz, atmosferaren trinkotasuna emendatzeaz gain, berotegi gasa denez tenperatura era handituko litzateke. Beraz, googlen egin dut bilaketa: search = terraformation. 27.000 aiptu agertu dira eta nire harridurarako lehen mailan agertu direnak frantsesezkoak. Dena ez da ingelesa beraz! Horietako bat biziki interesgarria eta informazioz horntita topatu dut: segi esteka honi.
Zer pentsatzen dudan terraformazioari buruz. Bueno gizakiok animalia konkistatzaileak gara, Afrikako seaskatik irten ginen duela milaka urte batzuk eta orain mundu osoan bizi gara. Hortaz, Marten ere ugaldu nahi izateari logikoa deritzot eta horretarako gurera moldatzea erosogoa egingo luke gure bizitza eta, bidenabar, makina bat animalia eta landareena ere. Bizitza-arrastorik ez duen eta izango ez duen harri-koskor bat bizitzeko moduan jartzeari ez diot nik arazorik ikusten. Marte terraformatzea bejondeigula posible bada. Askok ez daude iritzi horrekin ados, unibertsoak bere izaera naturalari eutsi behar diola argudiatzen dute nagusiki. Marte terraformaten 'ekosistema' bat hondatzen arituko ginateke horien ustetan. Alabaina, bizia baino ederragoarik ba al dago?

marteko paisaiak: ilunabarra

2005-06-15T17:15:00.000+02:00

marteko paisaiak: ilunabarra, originally uploaded by inaki irazabalbeitia.

Spirit zundak eginiko argazki eder honetan eguzkia horizontean ari da ezkutatzen. Printsesa ederrik ez dago, Burrooughs-ek amestu bazituen ere, ezta eguzkiari adarrak jartzen ari zaion Fedrik Brown-en matziano adarjolerik ere (Martzianoak kanpora!. Elkar). Ederra, alajaina!
NASAk gaur adierazi duenez, Ilargira itzuliko omen da gizakia hamar urte barru. Marterako bidean ala horren ordez? Lehen aukera nahiago nuke eta argazkikoaren moduko ilunabarraren lekuko izan

Karonte

2005-05-31T16:56:00.000+02:00

Izen hori duen Platonen sateliteaz ez naiz arituko, nahiz eta biek osatzen duten sistema bitxia eta interesgarria izan. Izen hori duen Asel Luzarragaren eleberriaz arituko naiz, euskaraz zientzia-fikzioak argitaratzen diren ale urri horietako bati buruz alegia. 'Karonte' Elkar 2005
Egia esan, zorrotza izanik Aselen eleberria generoaren mugetan kokatuko nuke nik.Izan ere, thriller teknologikoaren esparruan egokiagoa ikusten dut nik kokatuta. Nobela mardula da gurean ohituta gauden estandarrerako nahiz eta, ia 300 orrialde izanik, ez den iristen AEBko best seller-en neurrira.
Sinplea da argumentua, sinplea da narrazioa, baina oso gustura leitzen da eta hori da neronek behintzat oheburuko literatura-lanekin bilatzen dudana. Gomendatu egingo dut.
Hala ere, egileak garbizalekeria terminologikorako erakusten duen joera ez dut gogoko. Burdi, hiripeko eta enparauak eleberri arin batean soberan daudela iruditzen zait, ez baitiote ekarpenik egiten zenbait kasutan arkeologia linguistikoa egin nahi ez bada behintzat. Bestetik, ez dakit Asel-ek japonieraik dakien ala ez (herria ondo ezaguzen duen adieratzen du bederen), baina pedantetxo iruditzen zaizkit testua japonierazko esalditxoz ziplistintzea.
Bukatzeko eta thiller teknologikoak aipatuta. Neguan Dan Brown-en Deception Point irakutzeko parada izan nuen (oraintsu publikatu dute gaztelaniaz. Izenburua ez dut gogoratzen). Hau ez dut gomendatzen tranpaz eta jauzi mortal narratiboz betetako dezepzioa baita.

Gutenberg-en koloreak

2005-05-24T10:45:00.000+02:00

Badira bi aste izarren hautsik ez nuela harrotzen. Ez pentsa utzikeria edo alferkeria izan deni; hari gehiegitik tiratu beharra baizik. Gauza interesgarri batzuk pilatu ditut egun hauetan: horien artean, Gutenbergek berak inprimatutako biblietan erabilitako pigmentuei buruzko berri bat. Izan ere, Gutenbergen bibliak ez dira famatuak tipo mugikorrez inprimatutako lehen liburuak izateagatik bakarrik, bertako irudien kolore bizi eta ederrengatik ere famatu ei dira. AEBetako eta Britainia Handiko zientzialari-talde batek Gutenbergek inprimatutako hainbat biblia aztertu dituzte Raman espektroskopia usatuz. Raman espektrokopian laser ahul baten bidez lagina argitatzen da eta sortzen diren espektroak aztertzen dira.
Gutenbergek 148 bat biblia inprimatu zituen eta egun 48 alek diraute munduan ia 600 urte pasa eta gero. Zientzialariek Londreseko British Museum-en dagoen Jurgi III.aren alea aztertu dute (ze ez dago ba, British Museum-en? Hau kasua ez bada ere, munduko arte-lapurrik handienak izan dira britainiarrak) eta Europan barreiatutako beste sei aleekin alderatu dute. Aspalditxotik liburua ilustratzeko baliatutako pigmentuek 9 kolore nagusi zituztela jakina zen, baina ez zen pigmentoen konposizio kimikoa ezagutzen. Raman espektroskopiak misterioa ia osorik argitu du. Gorri distiratsua zinabrioa da; horia, eztainu/berun horia (berun estanatoa, Pb2SnO4); beltza, ikatza; urdina, azurita (kobre karbonato basikoa); zuria, karea (kaltziko karbonatoa, CaCO3); oliba-berdea, malakita(kobre karbonato basikoa) eta berde iluna, berde-grisa (kobre etanoatoa). Ikerlariek ez dute hain garbi beste bi pigmento nagusiak zeintzuk diren. Urre-pigmentoa urre metalikoa dela uste dute eta gorri iluna landare edo intsektuetatik lortutako pigmentoa izan daiteke.
Ikerketa honek izan ditu ustekabeak. Adibidez, Alemaniako bi bibliek lazurita minerala daukate, oso mineral garestia beraz Jurgi III.a baino poltsa beteagoa zutenentzat eginak egongo ziren.

von Neumann-en makinak?

2005-05-10T17:54:00.000+02:00

Bizitza estralurtarrari buzuko eztabaidetan, biziaren ubikuidadea ukatzeko erabilitako argudioetako bat zera dio: zibilizazio teknologikoki aurreratu batek von Neumann-en makinen bidez unibertsoa jada esploratua izango zukeela eta haren arrastoa ezagutuko genuela lurtarrok. von Neumann-en makinak beren burua errepikatzeko gai diren makinak dira. Alegia, robotez 'erditzeko' gai diren robotak. Argudioa baliagarria izan daiteke, baina erabatekoa ez dela nabarmentzekoa da, nahiz eta, aste honetako Nature aldizkarian argituratuko denari erreparatzen badiogu, von Neumann-en makinatxoa izan daitezkeena eraiki dute Cornell unibertsitateko ikerlari batzuk.
Makina sinple bat da. Kubo robotiko autonomoz osatuta dago. Kubo hauek beraien arteko konexioak ahultzen edo sendotzen dituzten elektromagnetoak dituzte, horrela egitura non apurtzen edo osatzen den mugatzen da. Kubo-egiturek bi 'elikatze-gunetatik' har ditzateke kubo gehiago. Hiru moduluetako robotak beren buru minutu batean errepika dezake.
Urrun gaude oraindik robot auto-errepikatzaileetatik. Bidea ibiliaz egiten da, hala ere!

Nanoteknologia eta kapitalak

2005-05-04T21:57:00.000+02:00

Hitzetik hortzera dabil, 'nanoteknologia datorren iraultza teknologikoa da'. Hala bedi! Egia esan inbertsio publiko asko bideratzen ari dira alor horretara, baita gure herrian ere. Neroni ez nago oso jarrita alor horretan baina konfiantza ematen diet, sinesgarriak iruditzen zaizkidalako, hori adierazi didaten hainbat zientzialari eta teknologo ospetsuei. Nanomunduan aurrerapenak ikusten ari dira, teknologia gero eta unibertsalagoa izan daitekeela ikusten da, nahiz eta, batzuetan, nanoaren misiolari batzuei entzunda gogaitu egiten zaitu diskurtsoaren arrandiak.
Alabaina, neronek erakutsitako konfidantza ez da horrenbestekoa arrisku kapitaleko inbertsioak egiten dutenen artean. Atzen bi urteotan nanoteknologiazko enpresetan eginiko arrisku kapitaleko inbertsioak jaitsi egin dira. Chemical & Engineering News astekari ospetsuaren maiatzaren 2ko alean azterketa sakon eta intersegarrian dago nanoteknologia-alorreko enpresen inguruan. Begiratu bat emateak merezi du!

Zaborrak beste behin

2005-05-03T22:17:00.000+02:00

Aurreko batean zaborrak tratatzeko irtenbide mirakulosorik ez dagoela esan nuen, Katalunia aldean gertatzen ari ziren arazoen aitzakian. Bada, Kataluniako eredu horren arazoen beste deskribapen bat aurkitu dut El Punt egunkarian, zabor organikoaren bilketaren porrotaz dihardute.

M-51 galaxia kiribila (Hubblen irudia)

2005-04-26T15:37:00.000+02:00

M-51galaxia kiribila (Hubblen irudia), originally uploaded by inaki irazabalbeitia.

M-51 Zurrunbiloa esaten zaio. Ez da oso aztia izan behar jakiteko zergatik.
Zurrunbiloa 31 milioi argi-urtera dago Canes Venatici konstelazioan.

Arranoa nebulosa (Hubblen irudia)

2005-04-26T15:28:00.000+02:00

Arranoa nebulosa (Hubblen irudia), originally uploaded by inaki irazabalbeitia.

Arranoa nebulosaren xehetasuna, Hodeiaren altuera Eguzkitik alfa-centarurira dagoen distantzia bi bider adinakoa da. Arranoa izarren habia da.

M-16 galaxia, Hubblen argazkia

2005-04-26T11:15:00.000+02:00

M-16 galaxia, Hubblen argazkia, originally uploaded by inaki irazabalbeitia.

Hubble

2005-04-26T10:39:00.000+02:00

Atzo 15 urte bete ziren Hubble teleskopioa espazioan jarri zuela Discovery transbordadoreak. Urte guzti horietan Hubblek harritu egin gaitu bai zientzialariak baita pertsona arruntok ere. Zein ez da liluratu objektu zerutiar urrunen argazki miresgarriak ikustean? Hiru milio laurdenetik gora argazki egin ditu urte horietan. Penatan nago testu honetan baten bat txertatzen jakin ez izanaz, baina hemen nahi dituzuen guztiez goza dezakezue: hubblesite.org/gallery.
Zientziari ekarpen handiak egin dizkio Hubblek, esaterako:
- Astronomoei unibertsoaren adina kalkulatzen lagundu die, 13.700 milioi urte hain justu.
- Energia iluna egon badela zehazten lagundu du.
- Unibertsoa mila milioi urte baino gazteagoa zeneko proto-galaxien argia detektatu du.
- Zulo beltz super-masiboak badirela frogatu du.
- Gure galaxian planeta-sistemen eratzea ohizkoa dela erakutsi du
- Era guztietako objektuen ehunka mila argazki egin ditu: galaxiak, hilurren dauden izarrak, gas-hodei erraldoiak, izarren habiak, etab.
Hubblen etorkizuna ez dago argi. Horri buruz Zientzi.net-en iruzkin batzuk badituzue.
God save Hubble!

Itsas energia

2005-04-15T12:10:00.000+02:00

Atzo EVEk antolatutako jardunaldi batean pasa nuen eguna. Itsas energia izan zen gaia. Aitortu behar dizuet aspaldi pista galduta niola teknologia horren egoerari. Antza, esnatzen ari da sektorea eta urte gutxiren buruan itsas energiaren leherketa baten aurrean egon gaitezke, duela hamar bat urte haizearen energiarekin gertatu zen legez. Egia esateko, itsas energien artean, kasu konkretu batzuk at, olatuen energia da epe motzean etorkizuna duena. Prototipo mailatik ez dira pasa proposatzen diren teknologia gehienak, baina batzuk planta pilotu mailan ari dira jada lanean. Britainia Handitik etorritako adituak aritu ziren goizez hizketan, han baitago teknologia horren gailurra, bertako gobernuak ikerketa sustatu duelako besteak beste. Aipatzekoa, Eskozian ari direla bereziki teknologia hau lantzen. Bertako Orkney irletan lau urte lanean aritu den planta pilotu bat dago, esaterako. Britainia Handitik etorritakoen artean bi kezka nagusi agertzen ziren teknologien fidagarritasunaz gainera, batetik, olatuen energiaren teknologiak finantza-munduaren aurrean erakargarriak bihurtzea inbertsioak erakarri eta olatuen energiaren negozioa abiatzeko eta, bestetik, olatuen energia aprobetxatzeko instalazioen inpaktu bisuala ahalik eta txikiena izatea. Antza, energia eolikoak Erresuma Batuan duen arazoetako bat da parke eolikoen inpaktu bisualak sortzen dituen kontrako jarrerak.
Bizkaiko itsasoaren kostaldea oso egokia omen da olatuen energia aprobetxatzeko, olatuak ugariak eta norabide nagusi batean jotzen dutelako, iparmendebaldetik hain justu. Gurean ere gauzak mugitzen hasi dira. EVEk Mutrikuko dikea egin behar dela aprobetxatuz olatuen energia lortzeko OWC teknologia erabiltzen duen planta bat jarriko du. Energia-iturri horren baliagarritasunak frogatzeaz gain, EAEko enpresak eta ikerketa-erakundeek alor horretan lanean has daitezen da helburua. Bide horretan, Tecnalia Korporazioak itsas energiak lantzeko egitasmo bat abian jarri duela eman zuen aditzera. Halaber, Iberdrolak Kantabriako Santoñan olatuen energia aprobetxatzeko eraiki asmo duen zentral flotatzailearen berri eman zigun.
Auskalo, hamar urte barrun itsasoan flotatzen ari diren tramankuluak medietako aerosorgailuak bezain pasaiaren parte ote diren!

Zientzia politika 2

2005-04-12T14:54:00.000+02:00

Atzoko El Paísen Estatuko zientzia politikaz oso artikulu interesagarria argitaratu zuen CSICeko buru den Carlos Martinez Alonsok. Madrilgo egunkaria esteka egingo nizueke gustura, baina ordaintzeko sistema duenez, nahiago izango dut hona behera ekartzea luzea izanik ere.

El CSIC en el espacio español de investigación

CARLOS MARTÍNEZ ALONSO

EL PAÍS - Sociedad - 11-04-2005

El precario sistema español de I+D experimentó un notable impulso en los años ochenta. Se promulgaron leyes, se estructuraron en funciones los presupuestos generales del Estado, se crearon instituciones de evaluación y ejecución de la I+D, se diseñaron incentivos para aumentar la producción científica (quinquenios y sexenios), se duplicó el gasto, se incrementó el personal... La política científica situó a España en el mapa de países con una producción científica considerable [el secretario de Estado de Universidades e Investigación, Salvador Ordóñez, ofrecía datos al respecto en un artículo publicado en EL PAÍS, 6/12/2004].
Sin embargo, aquella política científica que situó a España en la arena internacional hoy ya no es válida. Entonces se trataba de poner en marcha un sistema, hoy el sistema ya está en marcha. Se pretendía que nuestros investigadores publicasen en revistas internacionales, hoy ya lo hacen. Se buscaba que en las universidades se hiciese investigación, hoy son, en su conjunto, las mayores productoras de conocimiento del país. Entonces valía todo, pero hoy vale sólo lo mejor. En el llamado mundo globalizado no podemos competir por bajos costes, nos vemos obligados a competir por calidad.

El Estado actual no es además el de hace 20 años. Existe, por un lado, la Administración General del Estado, y por otro, las Comunidades Autónomas, que además de asumir buena parte de las responsabilidades de gobierno, han asimilado instituciones antes dependientes del Gobierno central, como, por ejemplo, las universidades [el secretario general de Política Científica y Tecnológica, Salvador Barberá, lo subrayaba en un artículo en EL PAÍS, 3/1/2005].

La UE, por su parte, ha asumido competencias exclusivas en política monetaria y en la reglamentación de su mercado interior, y además tiene funciones muy relevantes en política agraria, energética, industrial y de I+D+I. Incluso las políticas de relaciones exteriores, seguridad y defensa, que se tenían por el núcleo duro de las atribuciones de un Estado independiente, están hoy día muy condicionadas por instancias europeas o intergubernamentales.

Así las cosas, un Estado en un entorno diferente necesita una política científica diferente, mucho más selectiva y orientada casi exclusivamente por criterios de calidad. La búsqueda de la excelencia exige establecer las prioridades de forma más racional, reforzar los mecanismos de evaluación, desarrollar una cultura de colaboración y coordinación entre instituciones, incluso cuando dependen de Administraciones diferentes. Ha llegado, en definitiva, el momento de ser selectivos, de apostar por la excelencia, la originalidad, la creatividad.

En aquellos años ochenta, el Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC) actuó, con frecuencia, como laboratorio de experimentación del sistema. Lo que se ponía en marcha en el CSIC con carácter interno, se exportaba luego al resto del sistema cuando demostraba su racionalidad. Así sucedió con los nuevos planteamientos científicos transversales (tecnología de alimentos, biotecnología o ciencia de los materiales), los nuevos instrumentos de I+D (las OTRIS o los programas PETRI), así como con la política de difusión de la ciencia (becas) o de apertura de instalaciones propias a todos los actores (Base Antártica).

En el contexto actual, el CSIC, con sus 126 institutos distribuidos por las distintas comunidades autónomas, podría erigirse de nuevo en elemento clave en la vertebración del sistema español de I+D+I, podría ser el instrumento para que las universidades contratasen personal científico no docente, podría gestionar grandes instalaciones científicas interuniversitarias (como ocurría con la RedIRIS), podría organizar y liderar institucionalmente temas de interés nacional, coordinando a grupos de diversa procedencia (como gestionó las crisis del Prestige o Aznalcóllar), o podría colaborar en la obtención de masas críticas de investigadores, tan necesarias en un país de minifundio científico.

Todo eso podría ocurrir porque el CSIC es un organismo altamente competitivo y rentable, que produce unos resultados científicos y tecnológicos muy superiores a lo que cabría esperar de sus reducidos porcentajes de gasto y personal respecto al total de la ciencia en España. Basten unas cifras para demostrarlo.

El CSIC emplea en la actualidad a 10.400 personas. Estos efectivos representan el 5,6% del conjunto del personal de I+D, o bien el 2,6% de los científicos contados en equivalentes a jornada completa (EJC) del total nacional. Su presupuesto en 2005 asciende a 720 millones de euros, el 58% procedente de la subvención del Estado a través del Ministerio de Educación y Ciencia, y el 42% restante, de ingresos no estatales, obtenidos de manera competitiva en los mercados europeo, nacional y regional de I+D. Este presupuesto equivale grosso modo al 19% del gasto público español en I+D y al 9% de todo el gasto nacional.

Con estos porcentajes, el CSIC es el primer organismo español en publicaciones científicas. Representa el 20% de las publicaciones recogidas en las bases de datos del Institute for Scientific Information (ISI) de Philadelphia, y cerca del 58% de las publicaciones en revistas de excelencia, como Nature o Science. Sus investigadores responden del 0,6% de la producción científica mundial.

También es la primera entidad española en el ranking de titulares de patentes del Patent Cooperation Treaty. Su aparición, en el puesto 166 del mundo, es una rareza entre los países de la OCDE, ya que en todos los demás Estados son las grandes empresas quienes lideran la titularidad de las patentes, por delante de los organismos públicos de investigación. Sólo en 2004, la explotación de la cartera de patentes representó unos ingresos para el CSIC superiores a los dos millones de euros.

Estos resultados se complementan, por último, con una intensa colaboración con el sector productivo. El CSIC mantiene en la actualidad 700 contratos con empresas (76 de ellas, internacionales), que generan 22 millones de euros al año. Sus investigadores mantienen vivas mas de 20 spin-off que generan puestos de trabajo de alto valor añadido. Desde el ingreso de España en la UE, el CSIC ha conseguido 2.270 contratos de investigación de los distintos Programas Marco (1.834 contratos de investigación y 436 acciones conexas), con unos retornos superiores a los 100 millones de euros.

La creación científica y la transferencia de conocimiento al sector productivo, en un entorno altamente competitivo como el actual, son procesos complejos que exigen recursos humanos y equipamiento científico-técnico, entre otras necesidades tangibles, amén de elevadas dosis de riesgo e incertidumbre, tanto más cuanto mayor es el reto que se acomete. Nuestro futuro depende precisamente de que apostemos por la investigación de riesgo.

Para conseguirlo, el CSIC debe estar dotado de estructuras de gestión ágiles y flexibles, que le permitan atraer a los mejores profesionales, afrontar las nuevas demandas y retos que plantea la investigación, además de competir en igualdad de condiciones con otras instituciones nacionales e internacionales. Sólo así el CSIC podrá contribuir con determinación a la economía del conocimiento, base de nuestra futura competitividad.

Con este objetivo, el actual equipo de Presidencia del CSIC trabaja en tres frentes específicos: cambiar su marco jurídico administrativo, elaborar un plan estratégico para el periodo 2005-2009, e impulsar un completo programa de promoción de la cultura científica, que acerque a toda la sociedad los avances de la ciencia. Espero que con estas actuaciones nuestra participación en la nueva política científica del Estado permita al CSIC estar a la altura de las expectativas, como creo que estuvo en los años ochenta del siglo pasado.

Zientzia politika

2005-04-09T10:28:00.000+02:00

Hauteskunde-kanpainan gaude. I+G+B delakoari buruz gehiago inbertitu behar dela entzuten ari gara egun hauetan kolore guztietako hautagaien ahoetan. Ondo, ados! Zertan, ordea? Gure zientzia- eta teknologia-sistemari hiru hutsune nabarmen ikusten dizkiot besteak beste.
Batetik, pertsonen arazoa bideratu behar da. Gure sisteman bekadunak, ikerlari bezala egiten ari diren pertsonak alegia, pisu handia dute, agente teknologiko nagusien plantiletan bekadunak %30ren bueltan dira. Kasu batzuetan gainera eskulan merke moduan erabiltzen direla susmoa dago. Lan-baldintzak ez dira duinak, bekak baitira. Halaber, unibertsitatean batez ere, ikerlariek beka bidez denbora luzeegia egin dezakete eta hogeita hamar urteak beteak dituzten pertsonak bekadunak izan daitezke: hasi doktoretza-beka batekin eta, ostean, post-dok bekarekin jarraitu. Zentro teknologikoetan ordea, bi urtekoak izaten ohi dira bekak. Ez bide batek ezta besteak ere ez du ikerlariaren karrera erakargarria egiten, egonkortasun profresional eta laborala oso nekeza egiten dutelako. Ez da harritzekoa gero, ikasketa zientifiko askok bokazio-urritasun oso kezkagarria izatea eta egungo ikerlarien ordezkapena zalantzetan egotea. Beste arrazoi batzuk ere badira jakina, zientzia eta teknologiaren gizarte-ospe badaezpadakoa adibidez.
Bigarrenik, gurean I+G+B alorrean sektore publikoak oso pisu urria du eta Europako beste herrialdekoen azpitik dago. Gabezia hau bideratzeko, unibertsitatean egiten den inbertsioa emendatu egin behar da eta, gainera, ikerketa-zentro autonomoak ireki behar dira; hots, euskal CNRS edo CSIC sortu behar da. Eztabaida izan daiteke Ikerketa Zientifikorako Euskal Zentroa delako horrek nolako antolaketa izan behar duen. Neroni zentro txiki eta eraginkorren aldekoak naiz eta ez, espalazioa dela eta prentsan agertu diren megazentro horien aldekoa.
Hirugarren gabezia bigarrenaren ondorio da. Gure sisteman ikerketa aplikatuaren pisua oso handia da, agente nagusien izaeraren ondorioa jakina. Beraz, oinarrizko ikerketaren ekarpena biziki handitu beharra dago, hori baita zientzia- eta teknologiaren jasangarritasunaren eta iraunkortasunaren bermerik behinena.

Terrismoaren sandia

2005-04-05T18:58:00.000+02:00

Orwell-ek Anaia Nagusia imajinatu zuenean elektronika eta teknologia informatikoak ernetzen ari ziren hazi txikiak baino ez ziren eta noraino ailegatuko ziren zaila zen ikustea; are gutxiago pertsonak kontrolateko zein baliabide erabilgarriak diren! Zer balio handia duten jakitun dira AEBetako Sandia National Laboratory delakokoak eta horren harian bertakoek atondutako 'think tank' batek terrorismoa borrokatzeko teknologia berriak nola erabili aztertzen ari da. Hemen duzuen horren berri. Ideia batzuk agertu dira eta kezkatzekoa da planteatzen diren gauzak. Izan ere, pertsonok gure intemitatea eta pribatizatea gal zorian daude. Egia esan horren konsziente bagara, esaterako, autobidean Visaz edo TAG-ez ordaintzen dugun aldiro gure joan-etorrien berri ematen ari garelako. Eta zer esan segapotoari buruz! “The goal here is to abolish anonymity, the terrorist’s friend” dio adituetako batek. Esaldi horrek sekulako beldurra ematen dit. Izan ere zein polita eta atsegina den sarri anomino izatea! Hori ere ukatu nahi al digute gure segurtasunaren aitzakian! Anomimo izan nahi dut, anonimotasun horretatik ateratzea erabakitzen ez dudan bitartean.
Benetan, ikara handiagoa ematen dit argitaratzen ez dituzten ideiak!

Zientzia Afrikan

2005-03-29T18:31:00.000+02:00

Afrika, kontinente beltza garai batean. Horrela esaten al zaio oraindik edo politikoki zuzena ez da? Tarzan, safariak, basamortua, ohian tropikala, laku handiak, gizateriaren sorterria, HIESaren pandemia, korrikalari arin ikusgarrien habia, bai bwana, Livinston eta Stanley, Manuel Iradier eta Ginea, swahilia, txokolatea eta bestelako tokipoak baino konplexuagoa da. Eta bertan zientzia egiten da, batzuei sinestea kosta egingo bazaie ere, errealitatea hori beste errealitate gordinago batzuen atzean ezkutatzen dizkigutelako mendebaldeko informazio-iturriek. Izan, bada, eta horren berri Science in Africa kazeta eletronikoan.

Zaborrak, errausketa eta beste

2005-03-25T16:54:00.000+01:00

Diario Vascoren orrialdeetan hika-mikan ibili dira Gipuzkoako makomunitateetako kudeatzaile teknikoak eta Odon Elortza Donostiako alkatea zaborren kudeaketa dela eta. Jakina da, Gipuzkoako bigarren errausketa-planta Donostian kokatzea proposatu zenean, gure alkate jaun txit prestua nola saltatu zen ideia horren kontra. Kokalekua aukeratzeko prozeduraz kexu zen hasieran baina, gero, politiko azti eta abila izanik gure Odon, errausketaren kontrako txanpa hartzea politikoki profitagarria izan daikiokeela susmaturik edo, errausketaren kontrako bihurtu zen diskurtsoa eta biometanizazioaren aldeako zaborrak tratatzeko modu egoki bezala. Alkateak biometanizazioaren diskurtsoan maiz Bartzelona aldeko ekoparkeak eta eredua aipatu izan ditu. Egia esan, errausketaren aurkako diskurtsoan jarraitu beharreko eredutzat jarri izan dituzte askok, ‘bizirik’ plataforma guzti horietako kideek besteak beste.
Mankomunitateko kudeatzaileek eztabaida horretan Bartzelonako ereduari buruz ekologista batzuk eginiko txostena aipatu dute: Crisi ambiental a Catalunya provocada per la deficient gestió dels residus izenekoa hain justu.
Txostena oso adirerazgarria da eta, besteak beste, zaborren kudeaketaren konplexutasuna agerian uzten du. Ez dago makiltxo majikorik! Zaborren eztabaidan entzutzen ari garen batzuen zein besteen diskurtsoan manikeismoa eta bide bakarreko irtenbideak aipatzen dira sarri. Errausketa soila ez irtenbidea, baina ezta ‘minimizatze-berrerabiltze-birziklatze’ hirukotea ere eta ezta biometanizazio eta konpostajea. Zaborrak tratatzeko manera hauen guztien kudeaketa eta oreka zentzuzko baten baitan egongo da irtenbidea. Halaber, irtenbideak ez du zertan berbera izan behar Gipuzkoan, Nafarroan eta Bartzelona. Tokian tokikoa da jasangarritasunaren oinarrietako bat eta hori zaborren kudeaketari ere aplikatu behar zaio. Gipuzkoa bezalako zolu gutxiko herrialde batean, zabortegietan ahalik eta zabor-kopuru txikiena botatzea segurtatuko duen kudeaketa-sistema ezarri beharko da eta horretan epe motz-ertainean errakusketak tokirik ez duela izango pentsatzea errealitatea ikusi nahi ez izatea da. Errausketa horrek ezaugarri hauek izan beharko ditu: ahalik eta txikiena, errefusa-zatia tratatzeko soilik, kudeaketa publikoa, kontrol sozial eta politiko zorrotza eta gardena eta denborazko muga-epe bat.
Ikus dezazkezuenez Migel Anjel Muñagorriren eta bere lankideen jarrerak gogokoago ditut Odonen, Lozanoren eta gainerako ‘bizirik’enenak baino. Alabaina, ‘Urnieta bizirik’ platafomakoekin zorra du Gipuzkoako gizarteak beraien egoskortasunaren faltan ez baitzen, hain segur, zaborrei buruzko eztabaida gure gizartean horrenbeste zabalduko.
Crisi ambiental a Catalunya provocada per la deficient gestió dels residus txostena eskuratzeko googlen eskatu 'Crisi ambiental a Catalunya provocada per la deficient' eta lehen postuan agertuko zaizu PDF dokumentuan. Katalana ulertzeko arazoak badituze, www.internostrum.com helbidean automatikoki itzul dezakezu gaztelania txukun batera.

Julio Verne

2005-03-24T13:29:00.000+01:00

Julio Verne hil zela ehun urte gaur. Zenbat urte dira bere libururik leitu ez dudala? Asko. Ez dakit zenbat. 20 baino gehiago izatea liteekena da! Zientzia fikzioaren zale amorratu batentzat kusirosoa egoera. Gazteetako irakurgai izan nituen Verneren liburuak, Karl Mai edo Salgarirenak bezala. Verneren heroiak Sandokanekin eta Winnetourekin nahasi nituen eta guztien artean nagusi, Tarzan. Zenbat bide irakurri eta berrirakurri ditut tximino gizakiaren abenturak? Hamaika eta atzenekoa duela hogei urte baino gertuago… Nire semeekin borroka-jolasetan nabilenean, Tarzanen kagoda esanarazte diet oraindik, errenditzen direla adierazteko.
Zientzia Fikzioarekiko zaletasuna ez zidan Vernek sortu. Telebistako Strar Trecken Spot jaunak (La Conquista del Espacio batailatu zuten TVEkoek seriea eta, memoriak makur jotzen ez badit; bigarren katean ematen zuten) eta aitak etxean zituen B serieko nobela merkeek (espaizioko Estefaniak) eta Clarke eta beste idazle britainiar batzuen lanek sortu zidaten zaletasuna.
Urte hurrena aitzakia Verne leitu beharko nuke atzera. Heldutasuneko irakurgai bihurtuko al ditut?

Eguzkia burbuilan

2005-03-15T17:14:00.000+01:00

Interneten nabigatzen ari nintzelarik topo egin dut honelako titularra zuen berriarin 'kolapsatzen ari den burbuila baten barruko tenperatura Eguzkiarena baino lau bider handiagoa'. Illinoisko unibertsitateko ikerlari batzuk neurtuta eta unibertsitate horren prentsa-oharra. Tupustean bi izen eta gertaera bat etorri zaizkit gogora: Pons eta Fleischman eta fusio hotza. Betiereko energia zelula elektrolitiko batean, egoera xamurrean lortu ei zuten izarren barneko energia, baina beren aurkikuntza aldizkari ospetsu batean argitaratu ordez, prentsaurreko baten bidez eman zuten. 1989an izan zen hura. Burbuila bat bezala lehertu zen gero.
Errezelatu egin dut berria irakurtzean, leitzen segitu ala ez dudatan egon naiz. Atzenean, aurrera jarraitu dut eta lerro batzuk geroargo Naturen martxoaren 3ko alean illionoistarrek beren lanaren emaitzak argitaratu dituztela irakurri dut. Asperena. Honek itxura serioa du. Ez dakit burbuila barruko eguzki txiki horrek izan ditzakeen ondorio teorikoetatik landa, praktikorik izango duen, esaterako, energia lortzeko edota fusioa abiatzeko erabil daitekeen. Ikusiko dugu! Inportanteena aurkikuntzaren gizarteratzeak bide egokia jarraitu duela da eta gainerako zientzialarien iragazia pasa duela. Hori, atzen aldian, askotxotan ahazten ari direla zientzialari batzuk, ordaintzen dituzten erakundeen presioz hain segur, eta komunikabideen aurrean agertu dira gerora kolapsatu diren aurkikuntzen berri lau haizetara barreiatzeko. Refereen sistemak akatsak ditu, kontserbadorea izateko joera duela besteak beste eta zientziak ere iraultzak behar izaten dituela (Einsteinena orain 100 urtekoa bezalakoa) esaterako, baina zientziaren kalitatea bermatzeko ezagutzen dugun sistemarik onena da, hala ere.

Alzheimerra ikusgai

2005-03-12T19:07:00.000+01:00

Ez dizuet ukatuko alzheimerrak beldurtzen nauela. Urteetan gora joatearen ondorioz, hain segur. Erabat txolindutako agureak ikusten ditudanean, neronek ere gisa horretan bukatuko ote dudan pentsatzen dut. Gure etxe azpiko atsoaren bilakabidea izaten dut gogoan. Gure semeek ohi baino zarata handixeagoa egin orduko ate joka agertzen zitzaigun Rottermeier muturbeltza izatetik, txolarrearen moduko izaki ganorabakoa izatera pasatu zen hilabete gutxiren buruan. Horrela bizitzerik merezi al du? Ez norberarengatik bakarrik, baita inguruan sortzen duen nahigabe eta loturarengatik ere. Beheko atsoaren senarrari erruki nion lehen eta erruki diot orain, arrazoiak desberdinak izanik ere.
Alzheimerrak ez du sendabiderik eta gainera gaixotasunaren bilakaera klinikoa aztertzeko ez dago modurik. Alzheimerraren adirazlea garunean pilatzen den plaka amiloidea da. Hau proteina-multzoak da aldi berean. Plaka pertsona bizirik dagoenean ez dago detektatzeko modurik eta hil ondoren bakarrik detekta daiteke. Apirileko Nature Neuroscience aldizkarian publikatuko den lan batean, japoniar zientzialari batzuk ohizko eskanerratze-teknologiak usatuz garun bizietan plaka amiloidea detektatzeko modua egin dutela azaltzen da. Plaka amiloideari eransten zaion konposatu bat diseinatu dute eta konposatu horrek erresonantzia magnetikozko irudietan plaka ikusgai egiten du. Arratoiekin egin dituzte orain arteko frogak. Alabaina, bide luzea dago teknika hau gizakiongan diaganosi-baliabide moduan erabali ahal izateko. Bien bitartean, arratoiak aztertuz eritasunaren bilakaera hobeto ezagutzeko eta botika esperimentalak frogatzeko oso baliagarria izan daiteke aurkikuntza hau.
Ez dezagun esperantza gal, txolintzeko garaia iristen bazaigu, erresonantzia magnetikozko diagnosia eskura izango dugula.

Homeopatia eta uraren memoria

2005-03-10T10:21:00.000+01:00

Badut lagun mina homeopata dena. Jakina, ez gara homeopatiaz mintzatzen zeharo ikuspegi desberdinak ditugulako eta ez dugulako sesioan ibili nahi. Ez dut zalantzan ipintzen homeopatiaz gaixo batzuk sendatzen direnik edo sendatzen laguntzen duenik, baina jarrera positibo baten ondorio besterik ez da. On egiten digula pentsatzen dugu eta on egiten digu. Ez da hori gutxi, alajaina.
Botika homeopatikoek ez dute printzipio aktiboaren arrastorik. Izan ere, printzipio aktiboa hamaika bider diluituz egiten dira botika horiek. Homeopatek diluziorako erabiltzen den urak printzipio aktiboaren memoria gordetzen duela aldarrikatzen dute.
Urak memoria oso azkar galtzen duela erakusten du aste honetako Nature aldizkariko artikulu batek. Horretan esaten denez, etengabe fluktuatzen ari den uraren hiru dimentsiotako egiturak bere molekulak elkarrekiko nola dauden antolatuta ahaztu egiten du uste baino askoz ere azkarrago. R.J.D. Miller eta bere lankideek gelatxo oso mehe batean gordetako ura laser argiak eragindako egitura perturbazioaren iraupena edo molekulek gordatu memoria neurtu dute: 50 fentosegundo edo 0.00000000000005 segundo.

Energia-burujabetasuna

2005-03-09T16:12:00.000+01:00

EAEko energia-alorreko arduradun politikoei sarri samar entzun diegu 'energia-burujabetasun' kontzeptua energia-planak aurkeztu dituztenean, aurreikusitako produkzioak eskaria askogatik gaindituko zuela leporatu zaienean. EAEren energia-produkzioak ziklo konbinatuko gas-zentraletan oinarrietako bat dauka. Ba, gas-urritasuna dela eta Enagas gas-hornitzaileak Estatuko sei elektrizitate-zentrali hornikutzea etengo die datorren ostegunetik astelehenera birtartean. Tartean, Iberdrolaren Santurtziko ziklo konbinatuko zentrala dago. To, energia-burujabetasuna!

Aslan Maskhadov

2005-03-08T21:26:00.000+01:00

Errusiako armadak solaskidea hil du: Aslan Maskhadov urte gutxiren buruan errusiarrek hiltzen duten Txetxeniako bigarren presidente hautatua. Esperantzari leihoa ixten ari zaio Txetxenian. Egun tristea elkarrizketaren bidea hautatu nahi dutenetzat. Bazka ederra, ordea, indarkeriaren fedea baino ez dutenentzat. Erruki zaitut Txetxeniako herria!

Ingurugiroa lau urte geroago

2005-03-05T16:38:00.000+01:00

Gaurko Berria kazetan Sabin Intxaurraga elkarrizketatzen da eta berak zuzendutako sailaren balantze modukoa egiten du. Eusko Jaurlartizaren Ingurugiro sailak, oro har, lan txukuna egin duela uste dut. Inportanteak iruditu zaizkit Jaurlaritzako beste sail batzuk babestutako megaobren aurrean agertutako jarrera kritiko zorrotza, hots, Pasaiako kanpo portua edo Supersur delakoa. Oker ez banago, lehen aldiz gertatu da hori eta, akaso, garai berrien seinale izan daiteke eta ingurugiro-sailak inpaktu-txostenak egite soiletik haratago joateko pisu politikoa izango dutela adieraz lezake.
Ez dut bat egiten gaur Sabinek Euskal Yari buruz esaten duenarekin: Trenbide sare berria egiteak ingurumenean eragin ikaragarria izango duela badakit, baina edozein azpiegituratan irabazien eta kostuen arteko aldea aztertu behar da, eta sare berriaren emaitza baikorra da; kalteak baino handiagoak dira irabaziak. Ba neroni balantze hori egiten dudanean kontrakoa ateratzen zait: Zenbat auto kenduko ditu EAEko errepideetatik? Kontuan, izanik eskualdetik eskualdera eginiko bidaien % 67 ibilgailu partikularrez egiten dela, zenbatean murriztuko da zifra hori Kioto bete ahal izateko? Zenbat pasaerako-kamioi kenduko ditu N-1etik? Zenbat diru-baliabide kenduko dizkio EAE barneko trenbide-sarea artatu, hobetu eta hedatzeari? Balantze horretan Nafarroarekin egin beharreko abiadura azkarreko loturak izango dituen inpaktuak kontuan hartu al dira? Uler dezaket presio handiak egotea, baina Kiotoren izenean Euskal Y-a justifikatzea lartxo iruditzen zait, Sabin.
Beste puntutxo bat jarriko nuke sailaren hutsen artean, hain zuzen ere, Euskaltzaindiak atzen urteotan hartutako erabaki lexikologiko baldar eta ganorabakoenetako biri men egitea: ingurumenari eta iraunkortasunari hain justu.
Positiboetan, bestalde, bi dira oso nabarmentzeko administraziko beste sail batzuekin erkatuta: euskarari emaniko trantamendu duin eta kalitatezkoa eta ingurugiro-balioak zabaltzeko eginiko dibulgazio-lan aparta. Ingurumena.net weborria eta bertan esekita dauden materialak apartak iruditzen zaizkit.

Hermafroditismoa gorantz?

2005-03-04T17:07:00.000+01:00

Gaurtxe Michael Jacksonen argazkia ikusi dut prentsan eta beti gertatzen zaidan bezala, higuin modukoa sentitu dut bere itxura asexuala ikustean. Era berean, gogora ekarri dit oraindik orain leitu dudan berri bat. Izan ere, AEBetan Illonoisko igelen joera sexuala aztertu dute 1852 eta 2001 artean museetan gordetako aleak ikertuaz. Igelen artean hermafrodistismoak gora egin du DDT eta PCB moduko intsektiziden erabilera handitu ahala. Anfibioei gertatzen zaiena ugaztuneei ere gerta al dakieke?

I+G+Bn sinisten al dugu?

2005-03-03T12:27:00.000+01:00

Bart Euskadi Ikerketa Sarien emate-ekitaldian izan nintzen. Zorionak lehenik Jon Markaideri eta Gurutz Jauregiri. Xumea izan zen ekitaldia, xumeegia akaso bertan izan ginenen kopuruari begira, edukia zorionez bestelakoa izan zen eta, saridunen hitzaldiak bereziki. Jende gutxi egon ginen, sarituak eta familiartekoak, lehenago Euskadi sariak jasotakoak, unibertsitateetako arduradun batzuk, Hezkuntza saileko ordezkaritza sendoa,… Ikerketaren munduarekin lotutako jende asko falta zen, apenas egon zen Saretek osatzen duten agenteen ordezkaririk. Non ziren zentro teknologikoak? Bide batez, I+G+B alorrean ardura nagusia duen Industria sailaren ordezkari esanguratsurik ez nuen ikusi. Herri honetako kultur erakunde pribatu adierazgarrienen ordekaririk ez nuen ikusi: ez Euskaltzaindiakorik, ez Eusko Ikaskuntzakorik, … Euskal kulturaren mundukorik ere ez. Politikariak, besteetan saldoka egoten direnak: dozena erdi bat espektro politiko osoari begira; PSEkorik ez, Batasunakorik ez, ardura instituzionalak zituztenez aparte EAkorik ez; mundu sozio-ekonomikoaren arrastorik ez, … Ez dakit zeinena den erantzukina gonbidapenak egin zituenarena, gonbita jaso eta paso egin zuenarena edo biena, baina Jonek eta Gurutzek errekonozimendu beroagoa behar zutelakoan nago.
Ekitaldiak prentsan izan duen isla negargarria izan da. Berrian argazki-berria; Deian luzeagoa etxekoa baita, baina han esandako mamiaz deus gutxi; Garan eta DVn ez dut arrastorik aurkitu, atzen honetan Gasteizen izan zelako, akaso.
Zertara datorren erretolika hau pentsatuko duzu honez gero. Bada, Ibarretxe lehendakariak esan zituen hitz batzuen harira. Europarekin konberjentzia lortu omen du EAEk errenta-mailan zein langabezi-tasan. I+G+B alorrean ere konberjentzia lortzea helburu nagusitza jo zuen etorkizunerako. Bide horretan, oinarrizkotzat jo zuen gizartea konbentzitzea I+G+Bn inbertitzea ezinbestekoa dela. Guztiz ados Ibarretxerekin, baina atzoko ekitaldiaren erantzunak oso urrun gaudela erakusten du, herri honetan Nihat-en ebakuntza lehen orrialdeko berri izan daiteke, Euskadi Ikerketa sariak ordea…

Oraindik horrela!

2005-03-01T15:25:00.000+01:00

Gaur postaz jaso ditut EHUk antolatutako Fantasiazko Ipuin Laburren lehiaketaren oinarriak. Hau leitu dut: 'DIN-A4 orritan aurkeztuko da, alde batetik makinaz hutsarte bikoitzean idatzita, 20 orritatik gora joan gabe'. 'Baten batek, idazmakinaz idazten al du oraindik?' pentsatu dut nire artean. Zenbat karaktere dira 20 orrialde hutsarte bikoitzean? Ba, times new roman 10 gorputzean, 60.000; 12 gorputzean, 54.000; arial 10en, 54.000 eta arial 12n 51.000. Goma bezalakoa da formatua, nahi adina luza edo labur daiteke. Ez dirudi neurtze-sistema oso serioa, antza, serioa izan nahi duen lehiaketa batean. Bi muturreko neurrien arteko karaktere-aldea 4 orrialde estandar baino gehixeago izango lirateke itzulpen batean.
Gizakiok ohitura-animaliak gara. Ez dago dudarik, ez baita hau aro aurreinformatikoaren neurriak oraidik erabiltzen duen lehiaketa bakarra.

Eguzki-belaontzia

2005-03-01T11:03:00.000+01:00

Otsailean ETB2n Tximinoen Planeta seriaren hainbat film bota dituzte arratsaldeetan. Ez onenak ordea! Pierre Boulle-ren La Planete des Singes (1964)eleberriko pertsonaietan oinarrituta egonik ere jitoa izugarria da. Hasiera-hasieratik gertatzen da, filmetan ohizko propultsioa duen espaziontzi batean iristen dira protagonistak planetara, eleberrian, berriz, eguzkiaren argiaz baliatzen zen batean iristen ziren.
Gaurko egunez aurreikusita zegoen Kosmos 1 inoizko lehen eguzki-belaontziaren jaurtiketa. Ez da horrela izango, apirilaren 1erako atzeratu dutelako. Elhuyar.Zientzia eta Teknika aldizkariko martxoko alean bela-ontziari buruzko artikulu bat idatzi dut aurreikusitako programazioaz fidatuta. Zer egingo diogu, ba! Informazio gehiago, Kosmos 1en webgunean

buran aireratzen

2005-02-28T17:25:00.000+01:00

buran aireratzen
Originally uploaded by inaki irazabalbeitia.

Argazki hau beheko testuari dagokio. Agi danez, ez dut oraindik ikasi irudiak eta testuak nola txertatu.

Buran, elur-ekaitza

2005-02-28T15:37:00.000+01:00

Sobietar inperioaren amaiera kale kantoian zegoen. Hala ere, espazioaren esplorazioan nagusi izan nahi zuen inperioak. AEBren transbordadorearen parekoa izan gura zuten. 1988ko azaroaren 18an Buran transbordadore sobietarrak bere lehen eta atzen bidaia egin zuen. Arrakasta handia izanik eta automatikoki, piloturik gabe, gidatutako lehen transbordarore-bidaia izanik segidarik ez zuen izan. Buranenkin zer gertatu zen maiz galdetu diot neuri buruari. Oraindik orain, erantzuna aurkitu dut Izvestia zientzia-weborriaren ingelesezko edizioan. Burani buruzko informazioa sakona Encyclopedia astronautican duzue, erne inprimatzeko gogoa sartzen bazaizue, 28 orrialde dira eta.